Kanada Neden Cömertliği Yasakladı? Hediyenin İki Yüzü

Bir toplumu anlamak istiyorsanız, neyi suç saydığına bakın.

Kanada 1885’te bir töreni yasadışı ilan etti. Cinayet değil, hırsızlık değil — cömertlikle ilgiliydi.

Potlaç (Potlatch) denen bu törende Kuzey Amerika yerlileri sahip olduklarını dağıtıyordu ve devlet bunu tehlikeli buldu. Konulan yasak 1951’e kadar tam 66 yıl sürdü. Bugün geriye dönüp bakınca soru şu: bir hükümet neden birinin hediye vermesinden korkar?

Herkes hediye verir. Ama “neden veriyorsun?” sorusunun cevabı, bir toplumun güç, servet ve insan ilişkileri hakkında sessizce ne düşündüğünü ele verir.

Kimi için vermek bir gösteriyken, kimi için bir borç, kimi için de saf bir sevgi eylemidir. Aynı jestin altında bambaşka anlamlar yatabilir.

Bugün Kuzey Amerika’nın Pasifik kıyısındaki Potlatch geleneği ile yine modern Batı’nın piyasa mantığıyla şekillenmiş hediye anlayışı karşı karşıya getireceğiz.

Vererek Büyüyen Lider

Potlatch töreninde bir yerli kabile şefi ayağa kalkar ve elindeki her şeyi dağıtır: battaniyeler, bakır plakalar, av gereçleri, bazen kayıklar. Kural basittir ama sarsıcıdır — ne kadar çok verirsen, o kadar saygı kazanırsın.

Bu tören Kuzey Amerika’nın kuzeybatı sahilinde, Haida Gwaii’den Vancouver Adası’na uzanan bölgede yaşayan halklar arasında yüzyıllarca sürdü.

Bu yerel halkların dünyasında topluluğun hafızası “verenleri” saklardı, “biriktirenleri” değil.

Bu anlayışın altında bir doğa yasası gibi işleyen bir sezgi vardı: servet topluma akmak için vardır, eğer akmazsa çürür. Suyu düşünün — akan su berraktır, duran su ise kokar. Potlatch geleneği zenginliği tıpkı böyle görür. Bir insanın değeri elinde tuttuğuyla değil, elinden geçenle ölçülür.

Bazı potlatch’larda bu mantık en uç noktasına vardı. Şefler yalnızca vermekle kalmaz, servetlerini gösterişli biçimde yok ederdi — değerli bakır plakaları kırar, battaniyeleri ateşe atar, hatta yağı denize dökerdi.

Modern göze bu delilik gibi görünür; ama o kültürde bir mesaj taşıyordu: “Ben bunlara o kadar az muhtacım ki, yakabilirim bile.” Servete hükmetmenin en yüksek biçimi, ona hiç ihtiyaç duymamaktı. İki rakip şef bazen bir tür “cömertlik düellosu”na girer, her biri diğerinden fazlasını dağıtarak üstünlük kurmaya çalışırdı. Güç burada biriktirmekle değil, elden çıkarabilmekle ölçülüyordu.

Bunu ilk okuduğumda şunu fark ettim: bu tören aslında görünmez bir yeniden dağıtım makinesi. İyi bir yılda çok kazanan şef, kazancını törenle topluluğa geri veriyor. Kimse çok fakir, kimse çok zengin kalmıyordu. Modern devletlerin vergi ve sosyal yardımla yapmaya çalıştığı şeyi, bu halklar bir onur törenine dönüştürmüştüler Üstelik bu sistem kuru bir ekonomi değildi; doğumlar, evlilikler, ölümler hep potlatch’la işaretlenirdi. Vermek, aynı zamanda toplumsal hafızayı ayakta tutmanın da yoluydu.

Borç Yaratan Armağan

Modern Batı’da hediye bambaşka bir dil konuşur. Doğum günü hediyeleri, yılbaşı paketleri, düğün listeleri — hepsi ince bir sosyal alışverişin parçası. Fransız sosyolog Marcel Mauss 1925’te yazdığı “Essai sur le don” (Armağan Üzerine Deneme) kitabında bunu çözümledi. Ona göre her hediyenin içinde verenin bir parçası — bir tür ruhu — vardır; bu yüzden karşılık vermek zorunda hissedersiniz.

Batı’nın hediye ekonomisi işte bu karşılıklılık borcuna dayanır. Biri size taşıyamayacağınız kadar pahalı bir şey aldığında rahatsız olursunuz. Sebebi nezaket değil, borçtur — karşılığını veremeyeceğiniz bir yükümlülüğün altına girmişsinizdir. Hediye burada bir bağ kurar, ama aynı anda sessiz bir güç dengesi de kurar. Veren, bir adım öne geçmiştir.

Bu borç mantığını modern hayatta her yerde görürsünüz. Yılbaşı yaklaştığında milyonlarca insan, “ona ne alsam?” telaşına düşer — çoğu zaman istekten değil, karşılık verme zorunluluğundan. Aldığımız hediyeyi beğenmesek bile gülümseriz; kullanmadığımız bir hediyeyi başkasına “yeniden hediye etmek” küçük bir suç gibi gizli tutulur. Hatta hediyenin fiyatını dikkatle ayarlarız: ne aldığımız kişiyi borç altında bırakacak kadar pahalı, ne de onu küçümsediğimizi düşündürecek kadar ucuz olmamalıdır.

Bu rahatsızlığı en çıplak hâliyle kendi üstümde yakaladığım bir an var. Bir işi benim için yapan birine küçük bir teşekkür jesti yapmıştım; o da karşılığında bana beklemediğim küçük bir şey uzattı. Mantıken kabul edip “sağ ol” demem yeterdi. Ama içimde bir yer huzursuz oldu — karşılığını vermeden o açık ipi taşımaya dayanamadım ve fazladan bir ödeme yapıp “ödeştik” dedim. Sonradan düşününce güldüm kendime: hediyenin borç yaratma mantığını eleştiriyorum, ama tam da onun içinde yaşayan biriyim. Vermek kadar, karşılıksız almayı sindirebilmek de ayrı bir olgunluk istiyor.

Potlatch’ta amaç en çok vermekti; modern Batı’da amaç çoğu zaman “dengeyi tutturmak”tır.

Farkın kökeninde iki ayrı mülkiyet anlayışı yatar. Batı’da servet bireye aittir; onu elde etmek, büyütmek, korumak meşru bir güçtür. Potlatch geleneğinde ise topluluk için akmayan servetin bir anlamı yoktur. Protestan iş ahlakı “kazanmak” ile “biriktirmek” arasındaki gerilimi sürekli yeniden üretmiştir. Hayırseverlik bile bu gerilimi çözmez, yalnızca ödüllendirilen bir istisna olarak çerçeveleyebilir.

Modern hediye verme, hediyeyi kişisel bir anlamın taşıyıcısına çevirir. Bir çiçek, elle yazılmış bir mektup, özenle seçilmiş küçük bir nesne, tüm bunlar “sen özelsin” mesajı verir.

Potlatch’ta verme topluluk içindir ama bir bahşetme şeklindedir; Modern dünyada hediye verme ilişki kurulumu veya devamı içindir. Biri servet dağıtır, diğeri kalpleri bağlar.

Bir hükümet cömertlikten korkuyorsa, korktuğu şey aslında cömertlik değil, onun altında yatan başka bir güç anlayışıydı. Hediye veren gücünü veya konumunu maddi veya manevi olarak pekiştirir

Batı, hediyeyi iki kişi arasındaki görünmez bir ipe dönüştürmeyi başardı. Bir annenin çocuğuna sakladığı ilk ayakkabı, bir dostun yıllar önce verdiği kitabın içindeki not… Bu gibi hatıralarla pekiştirilmiş hediyelerin parasal değeri yoktur, ama paha biçilmezdir. En küçük nesne bile, doğru elden çıktığında bir sevginin somut kanıtına dönüşür.

Yani hem cömertçe, hesap yapmadan verebilmek; hem de verdiğimiz şeye o kişiye özel bir anlam koyabilmek belki de bir hediyeyi eşsiz yapar. Bugün çoğunlukla, hayatımızdaki koşuşturmalar yüzünden hediyeye bir değer biçip onu yeterince önemsemiyoruz. Bazen hediye kartı bile bir hediyeye dönüşebiliyor.

Bizi cömert yapan sahip olduklarımız değil, bizden bir parçayı maddi veya manevi karşımızdakine verip veremediğimizdir Her halükarda paylaşmaya dayanan bir dünyanın mümkün olduğu fikri benim için umut vericidir…