65.000 Yıllık Sessizlik: Batı Neden Susmayı Başaramıyor ?

Bir sayıyla başlayalım, çünkü bu sayı biraz ürkütücü. Bugün ortalama bir Batılı yetişkin, gününün yaklaşık dört saatini yalnızca sesli medyaya veriyor. Podcast, müzik, radyo, akış servisleri. Gençlerde bu süre dört buçuk saati geçiyor. Ekranları da hesaba katınca, uyanık olduğumuz zamanın yarısından fazlası bir sesle dolu.

Diğer yanda : dünyanın kesintisiz süregelen en eski kültürü, 65.000 yıldır sessizliği bir dil olarak kullanıyor. Aynı insanlık, aynı kulaklar. Biri sessizliği doldurulacak bir boşluk, diğeri konuşulacak bir dil olarak görüyor.

Sessizlik ilk bakışta basit bir şey. Ama ona ne anlam yüklediğimiz, kültürün kendisini ele veriyor. Bir toplum sessizlikte huzur mu yoksa tehdit mi görüyor; bu tek soru bile o toplumun dünyayla nasıl bir ilişki kurduğunu ele verir.

Bu yazıda Aborijin Avustralya geleneği ile Aydınlanma sonrası Modern Batıyı birlikte inceleceğiz.

Susmanın Bir Dil Olduğu Yer

Aborijin toplumlarında sessizlik boşluk değil, zemin. Arrernte ve Pitjantjatjara gibi topluluklarda yeni biriyle tanışınca hemen konuşmaya başlamak kabalık sayılır. Önce birlikte oturulur, sessizlikte kalınır. Bu bekleyiş, karşındaki insanın varlığına yer açmaktır — onu tanımak değil, ona alan tanımak. Yas dönemlerinde bu sessizlik haftalar sürebilir. Kelimelerin dolaşamayacağı kadar derin acılarda, sessizlik tek dürüst dil olur.

Bu geleneğin bir de adı var: “dadirri”. Kuzey Avustralya’nın Ngan’gikurunggurr halkından gelen bu kavramı, yaşlı bilge Miriam-Rose Ungunmerr-Baumann dünyaya tanıttı. Anlamı “içsel derin dinleme ve sessiz, dingin farkındalık”. Onun sözleriyle: “Dadirri’ yaşandığında yeniden bütünleşilir.

Nehir kıyısında oturabilirim; yakınım biri ölmüş olsa bile, bu sessiz farkındalıkta huzurumu bulurum.“ Bu, dinleyerek ve susarak gelen bir iyileşme.

Bu sessizliğin bir de toprakla derin bir bağı var. Aborijin geleneğinde “Country” — yani ait olunan toprak — canlı bir varlıktır ve onu ancak susarak dinleyebilirsiniz. Bir bilge, toprağa oturup rüzgarı, kuşları, suyun sesini dinlerken aslında atalarının sesini dinler. Sessizlik burada içe kapanmak değil, tam tersine dünyaya sonuna kadar açılmaktır. Konuşmak dikkatini kendine çeker; susmak ise seni çevrendeki her şeye bağlar. Modern insan sessizliği “hiçbir şeyin olmadığı an” sanır;

Aborijin için ise sessizlik, her şeyin duyulabildiği tek andır.

Şurası özellikle çarpıcı: dadirri terapi değil, ilaç değil, teknik değil. Bir varoluş biçimi.

Batı bugün “mindfulness” uygulamalarını milyar dolarlık bir sektöre dönüştürürken, bu eski halklar aynı sessiz farkındalığı on binlerce yıldır günlük hayatın dokusunda taşıyorlar. Bizim yeniden keşfettiğimizi sandığımız şeyi, onlar hiç kaybetmemiş. Üstelik biz onu bir uygulamaya, bir kursa, ücretli bir programa çevirmek zorunda kaldık çünkü kaybettiğimiz bir şeyi ancak satın alarak geri alabileceğimizi sanıyoruz.

Boşluğu Düşman İlan Eden Dünya

Batı’nın Aydınlanma sonrası evreni ise sessizliği bir sorun olarak algıladı. On sekizinci yüzyılın salon kültürü, kesintisiz konuşmayı bir erdem saydı. Sonra radyo, televizyon, internet sırayla geldiler. Bugün alışveriş merkezinde fon müziği çalar, asansörde fon müziği çalar, spor salonunda fon müziği çalar. Sessizlik, mimarinin savaşması gereken bir düşman gibidir.

Yine de Batı hiçbir zaman tümüyle tek ses olmadı. Aynı uygarlığın kalbinde, manastırlar yüzyıllarca sessizliği kutsal saydı. Trappist keşişleri hala her gece “Büyük Sessizlik”e girer.Akşam duasından ertesi sabaha kadar tek kelime edilmez, çünkü Tanrı’nın ancak susan bir zihinde duyulabileceğine inanılır. Batı sessizliği sokaktan kovarken, onu manastırın duvarları ardında saklamıştı. Kaybolan şey belki sessizliğin kendisi değil, ona ayrılan yerdi.

Bir kültür, sessizlikten kaçmak için koca bir teknoloji ve farklı sektörle kurmuşsa, aslında sessizlikle başı dertte demektir. Boşluğu doldurmak zorunda hissetmek bir konfor değil, bir kaygıdır. Ve o kaygı o kadar normalleşmiş ki artık fark etmiyoruz.

Bugün bu kaygının adı bile var: telefonumuzu kontrol etmeden duramamak, bir an boş kaldığımızda hemen bir ekrana uzanmak, sessizlik çökünce içimizde bir tedirginliğin belirmesi. Dikkat ekonomisi denen koca bir endüstri, tam da bu boşluk korkusunun üstüne kuruldu; her bildirim, her otomatik oynatılan video, sessizliğe bırakılan her boşluğu doldurmak için tasarlandı. Çünkü sustuğumuz an, düşünmeye başlarız; düşündüğümüz an ise sorgulamaya yönleniriz. Belki de modern dünyanın sessizlikten asıl korkusu budur: sessizlik, insanı kendisiyle baş başa bırakır, ve çoğu zaman en kaçtığımız karşılaşma tam da budur.

İnsanoğlu bazen bildiğini unutuyor. Daha on yedinci yüzyılda Matematikçi ve Fizikçi Pascal şöyle yazmıştı: “İnsanlığın bütün dertleri, tek başına sessiz bir odada oturmayı bilmemesinden gelir.” Pascal, insanın kendi zihniyle baş başa kalmaktan kaçışını çoktan görmüştü. Dikkat ekonomisi bu kadim kaçışı icat etmedi onu yalnızca sanayileştirdi.

Bu iki yolun ayrışması tesadüf değil. Batı Aydınlanması insan aklının evrenin her köşesini tanımlayabileceğini ilan etti. Tanımlanamayan şey ya eksik ya tehlikelidir. Sessizlik tanımlanamaz o yüzden doldurulmalıdır. Aborijin kozmolojisi ise tam ters uçtan başladı. Evren zaten anlamla doludur; insana düşen o anlamı üretmek değil, ona kulak vermektir. Sessizlik işte bu dinlemenin ta kendisini sağlar.

Geçen gün bir youtuberın dünyanın en sessiz odasını ziyaret ettiği bir video izledim. 10 gün sonra başka bir youtuber aynı yere gitti. Sonra bir başkası. Demekki sessizlik hit ve like alıyor. Her onbeş günde bir yayınlanan sıfır desibel bir youtuber odası neye ihtiyacımız olduğunu bize hatırlatıyor.

Belki de asıl soru şu: Bir kültür sessizlikten ne zaman korkmaya başlar? Ve o korkuyu bir sektöre çevirdiğinde, kazandığı sesin altında neyi kaybettiğini kim ona hatırlatır?