Mentor — Onboarding Programının Adı Nereden Geliyor

Dün akşam Christopher Nolan’ın Odysseia’sını izledim. Mentor karakterinin öldüğü sahnede kafam bambaşka bir yere gitti.

Çalıştığım şirkette bir Mentor programı var. Şirkete yeni biri katıldığında ona bir mentor atanıyor. O kişi yeni geleni onboarding sürecinden geçiriyor, özellikle ilk aylarda yeni katılana işin yazılı olmayan kısmını anlatıyor.

Ve orada, karanlık salonda, tuhaf bir soru kafama takıldı: Bu kelime gerçekten Odysseia’dan mı geliyor? Mentor’ün ilk kullanımı Odysseia’daki bu savaşçı karakterde mi? Bu, sitemizin Dilözü karakteri için güzel bir yazı konusu.

Eve gelince araştırdım. Cevap evet çıktı. Ama asıl ilginç olan cevap değil, cevabın arkasındaki detaylarda.

Odysseia’da Mentor Neredeyse Hiç Konuşmuyor

Homeros’un destanında Mentor, Odysseus’un eski dostudur. Odysseus Troya’ya savaşa giderken evini ve oğlu Telemakhos’u ona emanet eder.

Şimdi mantıken şunu beklersiniz: Mentor destan boyunca ortalıkta olacak, çocuğa akıl verecek, uzun konuşmalar yapacak.

Öyle olmuyor.

Mentor’ün metinde neredeyse hiç replik almadığını fark ettiğimde durup bir daha okudum. Çünkü Telemakhos’a asıl yol gösteren Athena’dır. Filmde bu ayrım çok belli olmuyor. Tanrıça zaman zaman Mentor’ün kılığına girerek gelir. Sesi Mentor’ün sesidir, yüzü Mentor’ün yüzüdür, ama içeride konuşan bilgelik tanrıçasıdır.

Yani destanın “mentor”u aslında bir maskedir. Rehberlik eden kişi değil, rehberliğin büründüğü biçimdir.

İki bin sekiz yüz yıl sonra bizim firmamızda İK departmanı şans eseri “mentor” kelimesini seçmiş. Kelimenin sahibi olan Odysseia’daki karakter ise, kendi destanında bir kez bile doğru dürüst konuşmadı.

Homeros’ta İsimler Konuşur

Bunu anlamak için antik Yunan’ın isimlere nasıl baktığını bilmek gerekiyor.

Homeros dünyasında isim keyfi bir etiket değildir. İsim, kişinin kim olduğunu ve başına ne geleceğini içinde taşıyor.

Bu kavram için “portmanto kelimeler” denilebilir. Yani bir gardırop gibi düşünün. Dışarıdan tek bir kelime görürsünüz, ama açtığınızda içinde katlanmış duran birden fazla anlam çıkar. Karakterin özü o kelimenin içine tıkıştırılmıştır.

Latinlerin bir sözü var bunun için: nomen est omen. İsim kehanettir.

“Mentor” da bu türden bir isim.

Kelime Proto-Hind-Avrupa kökü olan *men- üzerine kurulu. Anlamı: düşünmek, akletmek. Yunancada menos olarak yaşıyor — zihin, ruh, canlılık.

Yani Mentor’ün adı, düz çeviriyle “düşünen adam” veya “akıl veren kişi” demek.

Homeros bu karakteri rehber yapmadan önce, adı onu zaten rehber ilan etmişti. Sahneye girmesine bile gerek yoktu.

Aynı Kökün İki Ucu

Bir de bunu buldum ve açıkçası biraz irkildim.

*men- kökü Latinceye mens olarak geçti. Zihin, akıl anlamında. Buradan bugün hepimizin bildiği bir kelime doğdu: dementia. Yani de- (uzaklaşma) artı mens (zihin).

Zihinden uzaklaşma.

Mentor ve dementia aynı prehistorik sesten ayrılmış iki kardeş. Biri zihnin birine armağan edilmesi, diğeri zihnin elden kayması. Aynı kökten çıkıp tam ters yönlere yürümüşler.

Bu kök Sanskritçede de yaşamaya devam ediyor: manas. Hint felsefesinde manas, düşüncenin ham maddesidir — zihnin sürekli çalışan, izlenim toplayan katmanı. Upanişadlarda ve Budist psikolojisinde hep aynı yerde durur.

Aynı ses, Akdeniz’de bir destan karakterine ad olurken Güney Asya’da insan bilincinin temel terimine dönüşmüş. Uzaklık binlerce kilometre, ama kök tek.

Peki Kurumsal Şirketlerde Mentorluk Neden Var?

Burada asıl soruya geliyorum. Şirketteki programın neden var olduğu sorusu.

Yeni gelen birine dokümantasyon verebilirsiniz. Süreç haritası, araç listesi, onboarding wiki’si. Hepsi yazılı ve hepsi erişilebilirdir.

Hangi toplantıya girmenin gerçekten önemli olduğu, hangi kişiye ne şekilde yaklaşılacağı, bir mailin ne zaman gönderileceği, bir itirazın hangi tonda dile getirileceği. Bunları hiçbir doküman anlatmaz.

Bu tür bilgiye “örtük bilgi” deniyor. Macar-İngiliz bir bilim insanı ve filozof olan Michael Polanyi’nin tanımıyla: bildiğimiz ama söyleyemediğimiz şey.

Şöyle düşünün. Bisiklete binmeyi bilen biri size bunu yazıyla anlatabilir mi? Denge, pedal, gidon — hepsini yazsa bile siz o metinle bisiklete binemezsiniz. Bilgi kelimede değil, bedende yaşar.

Polanyi’nin kendi örneği daha da çarpıcı. Bir insanın yüzünü binlerce yüz arasından tanırsınız, ama o yüzü nasıl tanıdığınızı anlatamazsınız. Anlatmaya kalkınca elinizde birkaç kuru sıfat kalır. Tanıyan şey, tarif edebildiğiniz şey değildir.

Şirketler için de yazılı dil ile sözlü bilinç farklı şeylerdir. Bilinen her şey yazılamaz. Bazı şeyler ise yazılmaya elverişli değildir. Şirket gibi yaşayan, değişen organizmalarda her şey kalıp halinde yazılamaz; yazılsa da işe yeni başlayan biri bu belgelere başvurduğunda o anki yaşanan durum bambaşka bir şeye evrilmiş olabilir.

Kurumsal hayatın büyük kısmı böyle işler. Ve yazıya dökülemeyen bilginin tek aktarım yolu var: birinin yanında durmak.

Mentorluk kurumunun neden bu kadar eski olduğunun cevabı da burada. Sadece bir yönetim modası değil. İnsanlığın en eski aktarım problemine verilmiş en eski çözüm.

Bir İsim Nasıl Küçük Harfe Düşer

Tarihte çok az özel isim vardır ki büyük harften küçük harfe düşsün ve bu geçişte değer kaybetmesin.

Narcissus bir mitoloji karakteriydi, narsisizm bir kişilik tanımı oldu. Odysseia bir destanın adıydı, İngilizcede odyssey uzun ve zorlu yolculuk demek. Mentor destandaki bir figürdü, bugün her dilde aynı ilişki biçimini anlatıyor.

Bu geçişler neden olur diye düşündüm. Şu cevaba yanıt ise sanırım:

Kavram kelimeden önce vardır.

İnsanlar akıl hocalığı ilişkisini binlerce yıldır yaşıyordu. Usta çırağı yetiştiriyordu, yaşlı genci uyarıyordu, deneyimli olan tecrübesizin yanında duruyordu. Ama bu ilişkinin keskin bir adı yoktu.

Homeros bir karaktere o adı koyduğunda, isim boş duran bir yuvaya oturdu. Öylesine yerine oturdu ki, zamanla karakteri değil kavramı tanımlar hale geldi.

Bunu mümkün kılan şey kökün şeffaflığıydı. Antik Yunanlı bu ismi duyduğunda “aklı olan, akıl veren” çağrışımını otomatik alıyordu.

Anlam gizli değildi, ismin kendisiyle temsil edilmişti.

Kavramı içinde taşıyan bir isim, er ya da geç kavramın kendisine dönüşmek durumundadır.

Christopher Nolan’ın Odysseia’sındaki bir karakterin bir sahnesi tüm bunları düşünmeme neden oldu…

İşin ironisi şurada: destandaki ve filmdeki en az konuşan karakter, bugün her ofiste kullanılan bir kelimeye temel oldu. Belki de iyi rehberlik zaten böyle bir şeydir — çok konuşan değil, yanında duran.