Merak: Geçilecek Bir Kapı mı, Yerleşilecek Bir Ev mi?

Antik Atina’da genç bir öğrenci, Theaitetos, bir matematik bilmecesi karşısında kafası karışmış halde durur. Karşısında Sokrates vardır. Delikanlı içine düştüğü şaşkınlıktan neredeyse utanır. Ama Sokrates gülümser ve ona hiç beklemediği bir şey söyler: “Bu his — bu hayret duygusu — tam da bir filozofa yakışır. Çünkü felsefe başka hiçbir yerden değil, yalnızca hayretten doğar.”

Platon bu sahneyi Theaitetos diyaloğunda anlatır ve sonra güzel bir mit ekler: hayret tanrısı Thaumas’ın kızı, gökkuşağı tanrıçası Iris’tir yani şaşkınlık, yeryüzü ile gökyüzü arasında köprü kuran şeyin ta kendisidir. Merak, insanı bir üst gerçekliğe bağlayan o renkli yaydır.

Merak neredeyse her düşünce geleneğinin yücelttiği bir şeydir. Ama “merak neye yarar?” sorusunda yollar çatallanır ve bu çatallanma sandığınızdan çok daha köklüdür. Bu yazıda Antik Yunan felsefesi ile Sufi İslam geleneği karşılaşıyor; ikisi de hayreti kutsar, ama onu birbirine taban tabana zıt yönde kullanır.

Kapı Olan Hayret

Aristoteles, Metafizik adlı eserinin daha ilk cümlesinde şöyle der: “Bütün insanlar doğası gereği bilmek ister.” Ve bu bilme arzusunun fitilini ateşleyen şey “thaumazein”dir yani hayret, şaşırma, bir şeyin karşısında “bu nasıl mümkün?” diye donup kalma durumunu oluşturur. Thaumazein basit bir meraktan farklıdır; sözcüklerden önce gelen bir hayranlıktır, varlığın var oluşu karşısında dilsiz kalmaktır.

Sokrates’in bütün yöntemi bu his üzerine kuruludur. Atina meydanlarında dolaşır, insanlara sorular sorar. Kendinden emin insanları öyle bir noktaya getirir ki, sonunda “Aslında bunu bilmiyormuşum” derler. İşte tam o an, o rahatsız edici şaşkınlık anı gerçek düşüncenin başladığı yerdir. Yunan anlayışında hayret bir kapıdır. Seni yolunda durduran ama aynı zamanda geçmeni isteyen bir eşik yaratır. İçinde kalamazsın; ondan geçip cevaba doğru yürümek zorundasın.

Bu bakımdan düşünürsek: Yunan için hayret bir başlangıçtır, bir varış değil. Şaşkınlık değerlidir çünkü seni harekete geçirir, soru sordurur, araştırmaya iter. Bir kıvılcım gibidir.Güzeldir, ama asıl amacı bir ateş yakmaktır. Kıvılcımın kendisinde donup kalmak, Yunan zihni için düşüncenin yarıda kesilmesi demektir.

Bu bakışın sonuçları muazzam oldu. Bir çocuğun “gökyüzü neden mavi?” diye sorması ile bir bilim insanının ışığın dalga boylarını incelemesi aslında aynı dürtünün iki ucudur. Yunan geleneği bu dürtüyü ciddiye aldı ve onu bir yönteme dönüştürdü: gözlemle, sorgula, kanıtla, yeniden sor. Thales’in yıldızlara bakarken çukura düşmesi, Arşimet’in küvette “buldum” diye bağırması, hep aynı hayretin farklı sahneleridir. Merak burada bir duygu olmaktan çıkıp bir disipline dönüşür. Ve o disiplin, sonunda bütün bir Batı biliminin temeli olur.

Yine de Batı düşüncesinin hayreti hep bir kapı olarak görmediğini de eklemek gerekir. Yüzyıllar sonra Wittgenstein, “hiçbir şey yerine bir şeylerin var olması” karşısında duyduğu şaşkınlığı hayatın en derin sorusu sayacaktı. Heidegger ise buna “en olağan şeyin olağanüstülüğü” der.Bu gökyüzünün mavi değil, sadece var olmasına duyulan hayrettir. Bu, cevaba koşan bir merak değil; tıpkı Sufi’ninki gibi, varlığın önünde durup kalan bir hayrettir. Kapı sanılan şey, bazen bir eşik değil bir penceredir.

Ev Olan Hayret

İslam sufi geleneğinde ise hayret bambaşka bir şeydir. Yolun başlangıcı değil, belki sonu; hatta belki sonun da ötesidir. Sufi yolculukta “menziller” vardır — ruhun geçtiği duraklar. Tövbe gelir, sabır gelir, aşk gelir, vecd (coşkunluk hali) gelir. Ama hayret bütün bunların üstüne, en tepeye yerleşir. O bir başlangıç kıvılcımı değil, varılabilecek en yüksek noktadır.

Mevlana Celaleddin Rumi bunu anlatmaya çalışırken kelimelerin yetersiz kaldığını görür ve “hayret, hayret, hayret hayretim” diye tekrarlar. Bu tekrar bir dil sürçmesi değildir; sözcüğün taşıması gereken anlamı taşımaya yetmediğinin dürüst bir itirafıdır. Hayret anında insan “Ben kimim?” diye sormayı bırakır; çünkü o anda soran da, cevap da erir. İkisi tek bir şeyde birleşir. Ve Sufi geleneğe göre eğer bu hali sözcüklerle rahatça anlatabiliyorsan, o hal henüz gerçekten yaşanmamış demektir.

Bu tavrın en çarpıcı örneği belki de Gazali’dir. Bağdat’ın en gözde medresesinde yüzlerce öğrenciye ders veren, çağının en parlak akıl yürütücüsü olan adam, otuz altı yaşında derin bir bunalıma girer. Kendi anlatımıyla bir gün dili tutulur, ders veremez hale gelir; kürsüsünü, ününü ve servetini bırakıp yoksul bir derviş olarak yola koyulur. Vardığı sonuç şuydu: en kesin bilgi akıl yürütmeyle değil, ancak “tatmakla” gelir. Balın tadını tarife sığdıramazsın; tatman gerekir. Tanrı da ona göre böyleydi kanıtlanacak bir önerme değil, tadılacak bir hakikatti.

Bunu ilk okuduğumda şunu fark ettim: Sufi hayret, cevapsızlığı bir kayıp olarak değil, bir vuslat yani kavuşma olarak yaşar. Düşünün bir insan yıllarca sorularının peşinde koşar, her cevabın ardında yeni bir soru bulur, ta ki bir gün sormanın kendisinin de sorulan sorunun içinde erimeye dönüştüğü bir noktaya gelene dek. Yunan için bu bir çıkmaz sokaktır; Sufi için ise varış noktasıdır. İki gelenek aynı uçurumun kenarında durur, ama biri geri çekilip köprü inşa etmeye çalışır, diğeri kollarını açıp kendini o boşluğa bırakır. Ve tuhaf olan şu: ikisi de bu hareketten bir tür huzur devşirir .biri anlamanın huzurunu, diğeri ise teslim olmanın.

İki geleneği yan yana koyunca bende şu soru uyanıyor: nasıl oluyor da aynı duygu bu kadar zıt iki yere çıkıyor? Cevap, akla ve dile duyulan güvende gizli. Yunan düşüncesi “logos”a, yani akla ve söze güvenir. Merak bir konuşmayı başlatır; felsefe, hayretten doğan mantıktır. Sufi gelenek ise dilin ve aklın sınırını aşmayı hedefler. Onun için merak, tam da sözün bittiği yerde anlam kazanır. Bu, keyfi bir kültürel tercih değildir. İki gelenek arasındaki mesafe, aslında aklın Tanrı’ya ne kadar yaklaşabileceğine dair köklü bir inanç farkıdır. Yunan için ilahi olan akılla kavranabilir; Sufi için akıl, Tanrı’ya giden yolda bir noktada geride bırakılması gereken bir sınırdır.

İşin ilginç yanı, bilmemeyi bir bilgeliğe çeviren yalnızca Doğu değildi. Ortaçağ Batı’sının da bunun için bir adı vardı: “bilgili cehalet” (docta ignorantia). Alman düşünür Cusa’lı Nicolaus, bunu güzel bir geometriyle anlatır: bir dairenin içine çizilmiş çokgen. Kenarlarını ne kadar çoğaltırsan çoğalt, çokgen daireye yaklaşır ama asla daire olmaz. Aklımız o çokgendir; hakikat ise daire. En büyük bilgelik, bu mesafeyi dürüstçe tanımaktır.