Friluftsliv ve Zen: Doğayla Varoluşun İki Farklı Şekli

Doğada olmak bir terapi değildir. Bir hak değildir. Bir hobi de değildir. Doğada olmak, insan olmanın ta kendisidir;

Friluftsliv (okunuş: free-loofts-leev) diğer dillere tam çevrilemiyor. “Açık hava aktivitesi” desek basit bir sözcük tamlaması gibi duyuluyor. “Doğa yürüyüşü” desek bir programı tarif etmiş oluyoruz. Ama friluftsliv ne bir aktivite ne de bir program.

Friluftsliv, kelime anlamı olarak “açık hava yaşamı” veya “özgür hava hayatı” anlanına gelen, doğayla uyum içinde ve dışarıda vakit geçirmeyi amaçlayan bir İskandinav (özellikle Norveç) yaşam felsefesidir

Bir insanın Norveç’in dağlarına, ormanlarına ya da kıyılarına misafir olarak gitmeyip, zaten orada olan biri gibi davranmasıdır.

Friluftsliv ve doğa, Norveçliler için hayatın süsü değil; hayatın zeminidir.

Rousseau’dan Ibsen’e, Ibsen’den Næss’e Uzanan Bir Gelenek

Sözcüğü ilk kullanan, 1859’da Norveçli oyun yazarı Henrik Ibsen oldu, “Paa Vidderne” (Dağların Üzerinde) şiirinde kullanmıştır ve ama uzun yıllardır Nordik kültürün bir parçasıdır. Ama bu geleneğin kökleri daha da derine uzanıyor. Tarihçiler Jean-Jacques Rousseau’nun 1776-78 tarihli “Yalnız Gezginin Hayalleri” adlı kitabına kadar izini sürüyor; Rousseau orada Alpler’in dağ sakinlerinin doğayla kurduğu o sade, derin ilişkiden söz ediyordu.

Norveç bu fikri sadece felsefeye değil, hukuka da taşıdı. 1957’de yasalaşan Friluftsloven ve onun temeli olan allemannsretten (okunuş: al-e-mans-ret-en, “herkesin hakkı”) ile doğada dolaşmak bir ayrıcalıktan çıkıp yasayla güvence altına alınmış bir hakka dönüştü. Orman senin olmasa bile yürüyebilirsin. Göl senin olmasa bile yüzebilirsin. Özel mülk, doğa üzerindeki kolektif hakkın önünde duramaz.

20.yüzyılda ise dağcı-felsefeci Arne Næss kavramı dönüştürdü. Næss’e göre friluftsliv sadece sağlıklı bir alışkanlık değil, “derin ekoloji” (deep ecology, insan ile doğanın eşit değer taşıdığı felsefi çerçeve) ilkesinin pratik biçimiydi. Næss’e göre doğada olmak, insanın kendini bulması değil, kendini kaybetmesine izin vermesidir.

Doğu’nun Kapısı: Zen ve Öğretmen Olarak Doğa

Japon Zen geleneği aynı kavrama farklı bir yönden bakıyor. 12. yüzyılda Çin’den Japonya’ya geçen bu Budizm kolu, aydınlanmayı kitap okuyarak ya da mantık yürüterek değil, doğrudan deneyimle arar. Doğa ise bu geleneğin hem sınıfı hem müfredatıdır.

13.yüzyılda yaşayan keşiş Dōgen (道元, okunuş: doh-gen), Shōbōgenzō’nun (正法眼蔵, “Gerçek Dharmanın Göz Hazinesi”) 1240 tarihli Sansuikyō (山水経, “Dağlar ve Sular Sutrası”) bölümünde dağı ve suyu bakılan bir manzara olarak değil, okunan bir metin olarak ele alıyor. Dağ mecaz değildir; sutranın kendisidir. Bu ayrım kritiktir çünkü öğretmen konuşur; ama Zen’deki öğretmen sessiz konuşur. Zen bahçelerinin kaya ve kum düzenlemeleri, haiku geleneği, çay törenleri (茶道, chado): bunların hepsi aynı pratiği farklı formatlarda yapar ve doğanın dilini duymaya hazırlanmaya odaklanır.

Budizm’in temel kavramlarından anatta (無我, okunuş: an-at-ta, “öz-yoksunluk”) burada belirleyici rol oynar. Anatta’ya göre ayrı ve kalıcı bir “ben” yoktur; bu bir varsayım değil, tüm Budist pratiğin yol açtığı görgüsel bir sonuçtur. Bu yüzden Zen keşişi bahçeye “meditasyon yapmak için” gitmez. Bahçede çalışmak zaten meditasyonun kendisidir. Kum tırmıklamak, taş yerleştirmek, yaprağı süpürmek: bunlar araç değil, ereğin kendisidir.

Farkın Coğrafyası: Beden mi, Benlik mi?

Her iki gelenek de doğayı merkeze alırlar. Ama farklı şeyleri merkezleştirdiklerini gördük.

Friluftsliv bedeni merkeze alır. Norveç’in Protestan çalışkanlık kültürü, bireysel özgürlüğün kutsanması ve vahşi coğrafyasıyla birleşince ortaya çıkan şey, doğayla bedensel bir ilişkidir. Dağa çıkıyorsun. Irmaklara giriyorsun. Karda yürüyorsun. Islanıyorsun, yoruluyorsun, soğukluk ve sertlik hissediyorsun. Bu deneyimler amaç değil; bu deneyimlerin içinde varolmak amaçtır.

Zen ise benliği merkeze alır, daha doğrusu, benliğin bir yanılsama olduğunu merkeze alır. Doğaya girmiyorsun; doğanın sınırlarının içinde zaten olduğunu fark ediyorsun.

Bunu şöyle düşünmek de mümkün: Friluftsliv “ben buradayım” diyor. Zen “ben neredeyim ki” diyor.

Friluftsliv doğayı hem bedene hem felsefeye iade eder: yorulmanın, mevsimlerden bağımsız ıslanmanın ve soğuğun bir terapi protokolü değil, varoluşun kendisi olduğunu hatırlatır.

Modern insan zihinle yaşıyor. Beden, zihnin taşıyıcısı gibi görülüyor. Friluftsliv bu hiyerarşiyi tersine çeviriyor. Dağdaki yorgunluk, havadaki soğuk, altındaki karın sesi: bunlar dikkat dağılması değil, deneyimin özüdür. Næss’in derin ekolojisi bunu felsefi zemine oturtur: doğayı hissetmeden onu sevemezsin, sevmeden koruyamazsın.

Zen ise doğayı bir mekan değil bir öğretmen olarak konumlandırır: insan sessizleştiğinde öğrenilecek şeyin kendiliğinden geleceğini salık verir.

Zen bahçesine giren kişi bir şeyler yapmaya gelmez. Bahçenin onu yapmasına izin vermesine tanık olmak için gelir. Bu ayrım Batı’nın aktivite-odaklı doğa anlayışıyla tam karşıtlık oluşturuyor. “Yürüyüşe çıktım” ile “ormandaydım” arasındaki fark, işte bu.