Friluftsliv: waarom buiten zijn in Noorwegen geen hobby is

In de natuur zijn is geen therapie. Het is geen recht. Het is ook geen hobby. In de natuur zijn is precies wat mens-zijn betekent.

Friluftsliv (uitspraak: frie-loefts-liev) laat zich in geen enkele taal helemaal vertalen. Zeg je “buitenactiviteit”, dan klinkt het als een lege woordcombinatie. Zeg je “natuurwandeling”, dan beschrijf je een programma. Maar friluftsliv is geen activiteit en geen programma.

Letterlijk betekent het “leven in de vrije lucht”. Het is een Scandinavische, en vooral Noorse, levensfilosofie die erop gericht is buiten te zijn, in overeenstemming met de natuur.

Het komt hierop neer: je gaat niet als gast naar de bergen, de bossen of de kust van Noorwegen. Je gedraagt je als iemand die er al is.

Voor Noren zijn de natuur en friluftsliv niet de versiering van het leven. Ze zijn de bodem ervan. Het is dezelfde verhouding die de zeventiende-eeuwse landschapsschilders op het doek zetten: bij Van Goyen en Ruisdael krimpt het land tot een smalle strook onderaan en neemt de lucht de rest. De mens staat er wel, klein, maar hij is niet het onderwerp.

Een traditie van Rousseau via Ibsen naar Næss

Het woord werd voor het eerst gebruikt door de Noorse toneelschrijver Henrik Ibsen, in zijn gedicht Paa Vidderne (Op de hoogvlakte) uit 1859. Het idee zelf is ouder en zit al lang in de Noordse cultuur.

Historici volgen het spoor nog verder terug, tot Jean-Jacques Rousseau. In zijn Rêveries du promeneur solitaire uit 1776-1778 beschrijft hij de eenvoudige, diepe band die de bergbewoners van de Alpen met de natuur onderhielden.

Noorwegen bracht dat idee niet alleen naar de filosofie, maar ook naar het recht. Met de Friluftsloven van 1957 en het onderliggende allemannsretten (uitspraak: alle-mans-retten, “ieders recht”) werd rondlopen in de natuur van een gunst een wettelijke waarborg. In het Nederlands heet dat het allemansrecht.

Het bos hoeft niet van jou te zijn om erin te lopen. Het meer hoeft niet van jou te zijn om erin te zwemmen. Privébezit gaat niet vóór het collectieve recht op de natuur.

In de twintigste eeuw gaf de bergbeklimmer en filosoof Arne Næss het begrip een nieuwe draai. Voor Næss was friluftsliv niet zomaar een gezonde gewoonte, maar de praktische vorm van wat hij diepe ecologie noemde: het filosofische kader waarin mens en natuur evenveel waard zijn.

Die gelijkwaardigheid haalde hij bij Spinoza vandaan, over wie hij decennialang schreef. Deus sive Natura, God oftewel de Natuur, laat geen ruimte voor een schepping die buiten de mens staat of onder hem. Er is één werkelijkheid, en wij zijn er een uitdrukking van, geen eigenaar.

Volgens Næss draait het er in de natuur dan ook niet om jezelf te vinden, maar om jezelf te durven verliezen.

De poort van het Oosten: zen en de natuur als leraar

De Japanse zentraditie kijkt vanuit een andere hoek naar hetzelfde. Deze tak van het boeddhisme kwam in de twaalfde eeuw vanuit China naar Japan en zoekt de verlichting niet in boeken en niet in redeneringen, maar in directe ervaring. De natuur is daarbij zowel het klaslokaal als het lesprogramma.

De dertiende-eeuwse monnik Dōgen (道元, uitspraak: doo-gen) beschrijft de natuur in zijn Shōbōgenzō (正法眼蔵, De schatkamer van het oog van de ware dharma) als een leraar die zwijgend onderricht. Dat is een scherpe formulering, want een leraar spreekt. Alleen spreekt deze leraar zonder geluid.

De steen- en zandtuinen van de zenkloosters, de haiku, de theeceremonie (茶道, chadō): het is telkens dezelfde oefening in een andere vorm. Alles is erop gericht om de taal van de natuur te kunnen horen.

Eén kernbegrip van het boeddhisme is hier doorslaggevend: anatta (無我, uitspraak: a-nat-ta, “niet-zelf”). Er bestaat geen apart, blijvend ik. Dat is geen aanname vooraf, maar de ervaringsuitkomst waar de hele boeddhistische praktijk op uitloopt.

Daarom gaat de zenmonnik niet de tuin in om te mediteren. Het werk in de tuin ís de meditatie. Zand harken, een steen verleggen, een blad wegvegen: dat zijn geen middelen, dat is het doel zelf.

De geografie van het verschil: lichaam of zelf?

Beide tradities zetten de natuur in het midden. Maar wat ze daarbinnen centraal stellen, verschilt.

Friluftsliv stelt het lichaam centraal. De Noorse protestantse arbeidscultuur, de verheerlijking van individuele vrijheid en een ruw landschap leveren samen een lichamelijke verhouding tot de natuur op.

Je klimt de berg op. Je stapt de rivier in. Je loopt door de sneeuw. Je wordt nat, je wordt moe, je voelt kou en hardheid. Die ervaringen zijn niet het doel. Het doel is om erin te bestaan.

Uitwaaien komt in de buurt, maar er zit meestal een bedoeling achter: je gaat de wind in om je hoofd leeg te maken. Friluftsliv haalt precies die bedoeling weg. De wind is geen middel.

Zen stelt het zelf centraal. Preciezer gezegd: zen stelt centraal dat het zelf een illusie is. Je gaat de natuur niet binnen. Je merkt dat je altijd al binnen haar grenzen was.

Je kunt het ook zo zien. Friluftsliv zegt: ik ben hier. Zen zegt: waar zou ik dan zijn.

Het opmerkelijke is dat beide tradities hetzelfde weglaten, iets wat wij juist vanzelfsprekend vinden: een doel dat buiten de ervaring zelf ligt.

Friluftsliv geeft de natuur terug aan het lichaam én aan de filosofie. Moe worden, nat worden in elk seizoen, kou voelen: dat is geen therapeutisch protocol, dat is het bestaan zelf.

De moderne mens leeft met zijn hoofd. Het lichaam geldt als de drager van dat hoofd. Friluftsliv keert die rangorde om.

De vermoeidheid op de berg, de kou in de lucht, het geluid van de sneeuw onder je voeten: dat is geen afleiding, dat is de kern van de ervaring. De diepe ecologie van Næss zet daar een filosofische bodem onder. Wat je niet voelt kun je niet liefhebben, en wat je niet liefhebt bescherm je niet.

Zen plaatst de natuur niet als plek maar als leraar. Word stil, en wat er te leren valt komt vanzelf.

Wie een zentuin binnenloopt, komt niet om iets te doen. Hij komt om getuige te zijn van wat de tuin met hem doet.

Wat daaruit volgt is eenvoudig: het verschil zit niet in de natuur, maar in wat iemand daar komt halen. Dat staat haaks op de activiteitgerichte natuuropvatting van het Westen. Precies daar zit het verschil tussen “ik heb een wandeling gemaakt” en “ik was in het bos”.