Friluftsliv: natura nie jest ozdobą życia, tylko jego gruntem

Przebywanie w naturze nie jest terapią. Nie jest przywilejem. Nie jest też hobby. Przebywanie w naturze jest samym byciem człowiekiem.

Friluftsliv [wym. fri-lufts-liw] nie daje się przełożyć na inne języki. Powiesz „aktywność na świeżym powietrzu“ i zostanie z tego hasło z folderu biura podróży. Powiesz „wyjście w teren“ i opiszesz plan dnia. A friluftsliv nie jest ani aktywnością, ani planem.

Dosłownie znaczy tyle co „życie na wolnym powietrzu“. To skandynawska, a przede wszystkim norweska filozofia życia: być na zewnątrz, w zgodzie z naturą.

Polega na tym, żeby w norweskich górach, lasach i na wybrzeżu nie zachowywać się jak gość. Raczej jak ktoś, kto już tam jest.

Natura nie jest dla Norwegów ozdobą życia. Jest jego gruntem.

Tradycja: od Rousseau przez Ibsena do Næssa

Słowa użył pierwszy Henrik Ibsen, norweski dramatopisarz, w poemacie „Paa Vidderne“ („Na wyżynach“) z 1859 roku. Samo doświadczenie jest w kulturze nordyckiej dużo starsze niż jego nazwa.

Korzenie tej tradycji sięgają jeszcze głębiej. Historycy prowadzą trop aż do „Marzeń samotnego wędrowca“ Jeana-Jacques’a Rousseau z lat 1776–1778. Rousseau opisywał tam prostą, głęboką więź z naturą, jaką widział u mieszkańców alpejskich dolin.

Norwegia przeniosła tę ideę nie tylko do filozofii, ale i do prawa. Ustawa Friluftsloven z 1957 roku i leżące u jej podstaw allemannsretten [wym. al-le-mans-ret-ten], czyli „prawo każdego człowieka“, zamieniły swobodne poruszanie się po przyrodzie z przywileju w gwarancję.

Możesz iść przez las, który nie jest twój. Możesz pływać w jeziorze, które nie jest twoje. Własność prywatna nie staje przed zbiorowym prawem do natury.

W Polsce podobna swoboda opiera się na węższym fundamencie: lasy państwowe są z zasady otwarte dla wszystkich, ale otwiera je własność publiczna. Norweskie rozwiązanie idzie dalej, bo tam dostęp w ogóle nie zależy od tego, czyj jest teren.

W XX wieku pojęcie przekształcił wspinacz i filozof Arne Næss. Friluftsliv nie był dla niego zdrowym nawykiem, lecz praktyczną postacią „głębokiej ekologii“ — ram myślowych, w których człowiek i przyroda mają równą wartość. Næss powtarzał, że w naturze człowiek nie tyle odnajduje siebie, ile pozwala sobie siebie zgubić.

Tę samą równość wartości dramatyzuje „Prowadź swój pług przez kości umarłych“ Olgi Tokarczuk: zwierzęta z Kotliny Kłodzkiej nie są tłem opowieści, lecz jej stroną — kimś, komu należy się sprawiedliwość.

Brama Wschodu: zen i natura jako nauczyciel

Japońska tradycja zen patrzy na to samo z innej strony. Ta gałąź buddyzmu przeszła z Chin do Japonii w XII wieku i szuka przebudzenia nie w lekturze ani w rozumowaniu, tylko w bezpośrednim doświadczeniu. Natura jest w niej i klasą, i programem nauczania.

Żyjący w XIII wieku mnich Dōgen [wym. do-gen] w dziele Shōbōgenzō (正法眼蔵, „Skarbiec oka prawdziwej Dharmy“) opisuje naturę jako nauczyciela, który poucza w milczeniu. To określenie jest kluczowe, bo nauczyciel zwykle mówi — a ten mówi bez słów.

Kamienie i żwir w ogrodach zen, tradycja haiku, ceremonia herbaty (茶道, chadō): to ta sama praktyka w różnych formatach. Każda z nich przygotowuje człowieka do usłyszenia mowy natury.

Rozstrzygającą rolę odgrywa tu anatta [wym. a-nat-ta] (無我), czyli brak trwałego „ja“. Nie ma oddzielnej, niezmiennej jaźni — i nie jest to założenie przyjęte z góry, lecz wniosek, do którego prowadzi cała buddyjska praktyka.

Dlatego mnich zen nie idzie do ogrodu po to, żeby medytować. Praca w ogrodzie już jest medytacją. Grabienie żwiru, układanie kamieni, zamiatanie liści nie są środkiem. Są celem.

Geografia różnicy: ciało czy jaźń?

Obie tradycje stawiają naturę w centrum. Ale w tym centrum umieszczają co innego.

Friluftsliv stawia w centrum ciało. Protestancka kultura pracowitości, kult indywidualnej wolności i surowa geografia Norwegii złożyły się na cielesną relację z przyrodą. Wchodzisz na górę. Wchodzisz do rzeki. Idziesz po śniegu. Moczysz się, męczysz, czujesz zimno i twardość świata. Te doświadczenia nie są celem — celem jest istnieć w ich środku.

Kto szedł granią w deszczu albo brnął przez bieszczadzkie połoniny, wie, że najmocniej pamięta się właśnie te godziny, w których było najmniej wygodnie.

Zen stawia w centrum jaźń, a ściślej: jej złudność. Nie wchodzisz do natury. Zauważasz, że od zawsze mieścisz się w jej granicach.

Można to ująć krótko. Friluftsliv mówi: jestem tutaj. Zen pyta: gdzie niby jestem.

Friluftsliv zwraca naturę i ciału, i filozofii. Przypomina, że zmęczenie, przemoczenie o każdej porze roku i chłód nie są protokołem terapeutycznym, tylko samym istnieniem.

Współczesny człowiek żyje umysłem. Ciało bywa traktowane jak środek transportu dla głowy. Friluftsliv odwraca tę hierarchię. Zmęczenie na szlaku, chłód powietrza, dźwięk śniegu pod butem: to nie są rozproszenia, to sedno doświadczenia. Głęboka ekologia Næssa daje temu podstawę filozoficzną — nie pokochasz przyrody, której nie czujesz, a nie ochronisz tego, czego nie kochasz.

Zen ustawia naturę nie jako miejsce, lecz jako nauczyciela. Podpowiada, że gdy człowiek milknie, to, czego ma się nauczyć, przychodzi samo.

Kto wchodzi do ogrodu zen, nie przychodzi niczego zrobić. Przychodzi zobaczyć, jak ogród robi coś z nim.

Ta różnica stoi w wyraźnej opozycji do zachodniego, nastawionego na aktywność rozumienia przyrody. Cała rzecz mieści się w odległości między zdaniem „poszedłem na spacer“ a zdaniem „byłem w lesie“.

Niedzielne grzybobranie żyje po tej drugiej stronie: kosz jest pretekstem, a treścią są godziny spędzone między drzewami.