Zdziwienie jako brama i jako dom: Grecy i sufi

W starożytnych Atenach młody uczeń, Teajtet, stoi bezradny nad zagadką matematyczną. Naprzeciw niego siedzi Sokrates. Chłopak niemal wstydzi się własnego zamętu. Sokrates jednak się uśmiecha i mówi coś, czego tamten zupełnie się nie spodziewa: że właśnie to uczucie, to zdumienie, przystoi filozofowi. Bo filozofia nie ma innego źródła niż zdziwienie.

Platon opisuje tę scenę w dialogu “Teajtet”, a potem dorzuca piękny mit. Tęczowa bogini Iryda jest córką Thaumasa, boga zdumienia. Zaskoczenie okazuje się więc tym, co łączy ziemię z niebem. Ciekawość to barwny łuk przerzucony ku wyższej rzeczywistości.

Niemal każda tradycja myślowa wynosi ciekawość wysoko. Drogi rozchodzą się dopiero przy pytaniu, do czego ciekawość ma właściwie służyć, a to rozejście sięga głębiej, niż mogłoby się wydawać. Spotykają się tutaj filozofia starożytnej Grecji i muzułmańska tradycja sufich. Obie uświęcają zdumienie i obie kierują je w dokładnie przeciwne strony.

Zdziwienie, które jest bramą

Arystoteles otwiera “Metafizykę” zdaniem, że wszyscy ludzie z natury pragną poznawać. Lont tego pragnienia zapala thaumazein: zdziwienie, zaskoczenie, zastygnięcie przed czymś z pytaniem, jak to w ogóle możliwe. Thaumazein nie jest zwykłą ciekawostką. To podziw wyprzedzający słowa, oniemienie wobec tego, że cokolwiek istnieje.

Cała metoda Sokratesa opiera się na tym uczuciu. Chodzi po ateńskich placach i zadaje pytania. Ludzi pewnych siebie doprowadza do punktu, w którym przyznają, że jednak nie wiedzą. I właśnie ten niewygodny moment jest miejscem, gdzie zaczyna się prawdziwe myślenie.

Dwa słowa “nie wiem” zrobiły w polszczyźnie zaskakującą karierę. Poetka odbierająca Nobla w Sztokholmie uznała je za najważniejsze zdanie, jakie zna, bo każda odpowiedź tylko poszerza pole tego, czego wciąż nie wiadomo. To bardzo grecka intuicja: niewiedza nie zamyka pracy, lecz ją napędza.

W greckim rozumieniu zdziwienie jest bramą. Tworzy próg, który zatrzymuje cię w drodze, ale jednocześnie każe iść dalej. Nie da się w nim zamieszkać. Trzeba przez nie przejść w stronę odpowiedzi.

Dla Greka zdumienie jest więc początkiem, nie celem. Zaskoczenie ma wartość, ponieważ wprawia w ruch, każe pytać, popycha do badania. Jest jak iskra. Piękna, ale sensem jej istnienia jest rozpalenie ognia. Zatrzymanie się na samej iskrze oznaczałoby dla greckiego umysłu myślenie przerwane w połowie.

Skutki tego nastawienia okazały się ogromne. Pytanie dziecka o to, dlaczego niebo jest niebieskie, i praca badacza nad długościami fal światła to dwa końce tego samego odruchu. Tradycja grecka potraktowała ten odruch poważnie i zamieniła go w metodę: obserwuj, pytaj, dowodź, pytaj znowu. Tales wpadający do studni podczas wpatrywania się w gwiazdy i Archimedes krzyczący w wannie, że znalazł, to sceny z tego samego spektaklu. Ciekawość przestaje tu być emocją i staje się dyscypliną. A ta dyscyplina stanie się z czasem fundamentem całej zachodniej nauki.

Trzeba jednak dodać, że myśl zachodnia nie zawsze widziała w zdumieniu jedynie bramę. Wieki później Wittgenstein uzna zaskoczenie tym, że istnieje coś zamiast niczego, za najgłębsze pytanie życia. Heidegger nazwie to niezwykłością rzeczy najzwyklejszej. Chodzi o zdumienie nie tym, że niebo jest niebieskie, lecz tym, że w ogóle jest. To nie ciekawość biegnąca ku odpowiedzi, ale zdziwienie, które staje przed istnieniem i zostaje, dokładnie jak u sufich. To, co bierzemy za drzwi, bywa czasem nie progiem, lecz oknem.

Zdziwienie, które jest domem

W muzułmańskiej tradycji sufich zdumienie jest czymś zupełnie innym. Nie początkiem drogi, lecz raczej jej końcem, a może nawet tym, co leży poza końcem. Sufi wędrówka ma swoje stacje, przystanki, przez które przechodzi dusza. Przychodzi skrucha, przychodzi cierpliwość, przychodzi miłość, przychodzi uniesienie. Zdumienie osadza się ponad tym wszystkim, na samym szczycie. Nie jest iskrą na starcie, tylko najwyższym punktem, do jakiego można dojść.

Dżalal ad-Din Rumi, próbując to opisać, widzi, że słowa nie wystarczają, i powtarza swoje zdumienie kilka razy z rzędu, jakby powtórzenie mogło udźwignąć to, czego jedno słowo nie unosi. To nie potknięcie języka, tylko uczciwe przyznanie się do jego granicy. W chwili zdumienia człowiek przestaje pytać, kim jest, ponieważ pytający i odpowiedź topnieją razem. Jedno i drugie zlewa się w to samo. A według tej tradycji, jeśli potrafisz ten stan wygodnie opowiedzieć, to znaczy, że go jeszcze nie przeżyłeś.

Najbardziej uderzającym przykładem takiej postawy jest chyba Al-Ghazali. Człowiek wykładający przed setkami studentów w najświetniejszej medresie Bagdadu, najbystrzejszy rozumowiec swojej epoki, w wieku trzydziestu sześciu lat przechodzi głębokie załamanie. Sam opowiada, że pewnego dnia odjęło mu mowę i nie mógł prowadzić zajęć. Zostawia katedrę, sławę i majątek, po czym rusza w drogę jako ubogi derwisz. Wniosek, do którego doszedł, brzmiał tak: najpewniejsza wiedza nie przychodzi przez rozumowanie, tylko przez smakowanie. Smaku miodu nie zmieścisz w opisie, trzeba go spróbować. Bóg był dla niego właśnie taki: nie twierdzeniem do udowodnienia, lecz prawdą do posmakowania.

Warto zatrzymać się przy jednej różnicy, bo łatwo ją przeoczyć. Sufickie zdumienie przeżywa brak odpowiedzi nie jako stratę, ale jako spotkanie. Człowiek latami goni za swoimi pytaniami i za każdą odpowiedzią znajduje następne pytanie, aż dochodzi do miejsca, w którym samo pytanie rozpuszcza się w tym, o co pytało. Dla Greka to ślepy zaułek. Dla sufiego to cel podróży. Obie tradycje stoją nad tą samą przepaścią, tyle że jedna cofa się i zaczyna budować most, a druga rozkłada ramiona i pozwala sobie spaść. Dziwne jest to, że obie czerpią z tego ruchu pewien spokój: jedna spokój zrozumienia, druga spokój oddania się.

Zestawienie tych dwóch dróg prowadzi do pytania o to, jak jedno uczucie może kończyć się w dwóch tak przeciwnych miejscach. Odpowiedź kryje się w zaufaniu do rozumu i do języka. Myśl grecka ufa logosowi, czyli rozumowi i słowu. Ciekawość otwiera rozmowę, a filozofia jest logiką zrodzoną ze zdumienia. Tradycja sufich zmierza natomiast do przekroczenia granicy rozumu i mowy. Dla niej ciekawość nabiera sensu dokładnie tam, gdzie słowo się kończy. To nie jest dowolny wybór kulturowy. Dystans między obiema tradycjami jest w istocie różnicą przekonań o tym, jak blisko Boga potrafi podejść rozum. Dla Greka to, co boskie, daje się pojąć rozumem. Dla sufiego rozum jest granicą, którą na tej drodze trzeba w pewnym momencie zostawić za sobą.

Trzecie stanowisko podpowiada Leszek Kołakowski, który zauważał, że filozofia nigdy nie rozwiązała żadnego ze swoich pytań i że to wcale nie jest jej porażka. Jej zadaniem jest pilnowanie, żeby te pytania nie obumarły. W takim ujęciu zdumienie nie musi być ani bramą, ani domem, tylko czymś, co trzeba odnawiać za każdym razem, gdy odpowiedź zaczyna wydawać się ostateczna.

Ciekawe jest zresztą to, że niewiedzę w mądrość zamieniał nie tylko Wschód. Zachodnie średniowiecze miało na to własną nazwę: uczona niewiedza, docta ignorantia. Mikołaj z Kuzy tłumaczył ją piękną geometrią. Wyobraź sobie wielokąt wpisany w okrąg. Możesz mnożyć jego boki bez końca, wielokąt będzie się do okręgu zbliżał, ale nigdy nim nie zostanie. Nasz rozum jest tym wielokątem, a prawda okręgiem. Największa mądrość polega na uczciwym uznaniu tego dystansu.