Verwondering: waar de Grieken een deur zien en de soefi's een huis

In het oude Athene staat een jonge leerling, Theaitetos, verward voor een wiskundig raadsel. Tegenover hem zit Socrates. De jongen schaamt zich bijna voor zijn verwarring. Maar Socrates glimlacht en zegt iets wat hij niet verwacht: dit gevoel, deze verwondering, past juist bij een filosoof. Want de filosofie heeft geen andere oorsprong dan deze.

Plato vertelt die scène in de dialoog Theaitetos en voegt er een mooie mythe aan toe. Iris, de godin van de regenboog, is de dochter van Thaumas, de god van de verwondering. Verbazing is dus precies datgene wat hemel en aarde met elkaar verbindt. Een gekleurde boog die de mens aan een hogere werkelijkheid vastknoopt.

Bijna elke denktraditie prijst de verwondering. Maar bij de vraag waar verwondering eigenlijk toe dient, splitsen de wegen zich. En die splitsing gaat dieper dan je zou vermoeden. Hier ontmoeten de Griekse filosofie en de soefitraditie van de islam elkaar. Beide heiligen hetzelfde gevoel. Beide sturen het precies de tegenovergestelde kant op.

Verwondering als deur

Aristoteles opent zijn Metafysica met één zin: alle mensen verlangen van nature naar kennis. Wat dat verlangen ontsteekt, heet bij hem thaumazein. Verwondering, verbijstering, het moment waarop je stil valt en denkt: hoe kan dit?

Thaumazein is meer dan gewone nieuwsgierigheid. Het Nederlands heeft er twee woorden voor die niet hetzelfde betekenen. Verbazing overkomt je en trekt weer weg. Verwondering blijft staan en kijkt. Ze komt vóór de woorden, als sprakeloosheid tegenover het feit dat er iets is.

De hele methode van Socrates rust op dat gevoel. Hij loopt over de pleinen van Athene en stelt vragen. Hij brengt zelfverzekerde mensen tot het punt waarop ze zeggen: eigenlijk wist ik dit helemaal niet. Precies daar, in dat ongemakkelijke moment, begint volgens hem het echte denken.

In de Griekse opvatting is verwondering een deur. Een drempel die je tegenhoudt en tegelijk uitnodigt om door te lopen. Je kunt er niet in blijven wonen. Je moet er doorheen, richting een antwoord.

Voor de Griek is verwondering dus een begin, geen bestemming. Ze is waardevol omdat ze je in beweging zet, omdat ze vragen losmaakt. Ze werkt als een vonk. Mooi om te zien, maar bedoeld om een vuur aan te steken. Stil blijven staan bij de vonk betekent voor het Griekse denken dat het denken halverwege is afgebroken.

De gevolgen van die keuze zijn enorm geweest. Een kind dat vraagt waarom de lucht blauw is en een onderzoeker die golflengtes van licht meet, zitten aan twee uiteinden van dezelfde impuls. De Griekse traditie nam die impuls serieus en maakte er een methode van: kijk, vraag door, bewijs, vraag opnieuw. Thales die in een put valt terwijl hij naar de sterren staart, Archimedes die in bad “gevonden” roept, het zijn scènes van dezelfde verwondering. Zo verandert een gevoel in een discipline. En die discipline werd uiteindelijk de bodem van de westerse wetenschap.

Toch heeft het westerse denken verwondering niet altijd als deur gezien. Eeuwen later noemt Wittgenstein het mystieke niet hoe de wereld is, maar dát zij is. Heidegger spreekt over het wonder van alle wonderen: dat er iets is. Dat is geen verbazing over de kleur van de hemel, maar over het bestaan ervan. Zo’n verwondering rent niet naar een antwoord. Ze blijft staan voor het bestaan zelf, net als bij de soefi. Wat op een deur lijkt, is soms geen drempel maar een raam.

Verwondering als huis

In de soefitraditie is verwondering iets heel anders. Niet het begin van de weg, eerder het einde ervan, en misschien nog voorbij het einde. De reiziger doorloopt stations, de haltes van de ziel. Er is berouw, er is geduld, er is liefde, er is extase. Maar hayra, de verwondering, ligt boven al die stations. Geen beginvonk, maar het hoogste punt dat bereikt kan worden.

Wanneer Roemi dit probeert te beschrijven, merkt hij dat de taal het niet draagt. Hij herhaalt het woord verwondering, keer op keer, tot het bijna stamelen wordt. Dat is geen verspreking. Het is een eerlijke bekentenis dat het woord de last niet aankan die het zou moeten dragen. In dat moment houdt de mens op te vragen wie hij is, want de vrager en het antwoord smelten samen. En als je die toestand vlot in woorden kunt navertellen, zegt de traditie, heb je haar nog niet meegemaakt.

Het scherpste voorbeeld is misschien al-Ghazali. De man die aan de beroemdste madrassa van Bagdad voor honderden studenten doceerde, de helderste redeneerder van zijn tijd, stort op zesendertigjarige leeftijd in. In zijn eigen verslag slaat op een dag zijn stem dicht en kan hij geen les meer geven. Hij laat zijn leerstoel, zijn faam en zijn bezit achter en gaat als arme derwisj op weg. Zijn conclusie: de meest zekere kennis komt niet uit redeneren, maar uit proeven. Je kunt de smaak van honing niet in een definitie proppen, je moet hem proeven. Zo was God voor hem geen stelling die je bewijst, maar een waarheid die je proeft.

Wat hier opvalt: de soefische verwondering beleeft het uitblijven van een antwoord niet als verlies, maar als aankomst. Iemand loopt jaren achter zijn vragen aan, vindt achter elk antwoord een nieuwe vraag, tot het vragen zelf oplost in datgene waarnaar gevraagd werd. Voor de Griek is dat een doodlopende straat. Voor de soefi is het de bestemming. Twee tradities staan aan de rand van dezelfde afgrond. De één trekt zich terug en begint een brug te bouwen. De ander spreidt zijn armen en laat zich vallen. Het vreemde is dat beide er rust uit halen: de één de rust van het begrijpen, de ander die van de overgave.

Wie ze naast elkaar legt, houdt één vraag over. Hoe kan hetzelfde gevoel op twee tegengestelde plekken uitkomen? Het antwoord ligt in het vertrouwen in taal en rede. Het Griekse denken vertrouwt op de logos, op woord en verstand. Verwondering opent daar een gesprek, en filosofie is de logica die eruit voortkomt. De soefitraditie wil juist voorbij de grens van taal en verstand. Verwondering krijgt daar betekenis op het punt waar het spreken ophoudt.

Dat is geen willekeurig cultuurverschil. De afstand tussen beide is in de kern een geloofsverschil over hoe dicht de rede bij God kan komen. Voor de Griek laat het goddelijke zich met het verstand vatten. Voor de soefi is het verstand een grens die je onderweg moet achterlaten. De Griekse aanname heeft in Europa lang doorgewerkt. Nog in de zeventiende eeuw laat Spinoza zijn Ethica uitlopen op de amor Dei intellectualis, de verstandelijke liefde voor God. Geen overgave die het denken opgeeft, maar een kennen dat zelf de hoogste vorm van nabijheid is.

Het aardige is dat niet alleen het Oosten van niet-weten een wijsheid maakte. Ook het middeleeuwse Westen had er een naam voor: docta ignorantia, geleerde onwetendheid. Nicolaus Cusanus legt het uit met een eenvoudige tekening. Een veelhoek in een cirkel. Hoeveel zijden je er ook bij tekent, de veelhoek nadert de cirkel maar wordt nooit de cirkel. Ons verstand is die veelhoek, de waarheid is de cirkel. De grootste wijsheid bestaat erin die afstand eerlijk te erkennen.

Krap een eeuw na Cusanus drijft Erasmus dezelfde gedachte tot in het komische. In Lof der Zotheid laat hij de Zotheid zelf het woord voeren, en tegen het slot loopt de grap uit op iets wat geen grap meer is. De vroomste ervaring lijkt daar op waanzin, want wie haar meemaakt komt terug zonder woorden en kan niet zeggen wat hij zag. De geleerde die zwijgt is bij Erasmus geen mislukte geleerde. Hij is iemand die is aangekomen.