Mentor: hoe een zwijgende figuur uit de Odyssee een kantoorwoord werd

Gisteravond keek ik naar de Odyssee van Christopher Nolan. Bij de scène waarin Mentor sterft, dwaalden mijn gedachten helemaal ergens anders heen.

Het bedrijf waar ik werk heeft een mentorprogramma. Wie nieuw binnenkomt, krijgt een mentor toegewezen. Die begeleidt de nieuwkomer door het inwerktraject en legt vooral in die eerste maanden uit hoe het werk echt in elkaar zit — het deel dat nergens opgeschreven staat.

En daar, in die donkere zaal, bleef een vreemde vraag hangen. Komt dat woord werkelijk uit de Odyssee? Is die krijgshaftige figuur bij Homerus echt de eerste mentor? Mooi onderwerp voor de rubriek Woordkern op deze site.

Thuisgekomen ben ik het gaan uitzoeken. Het antwoord bleek ja. Maar het interessante zit niet in dat antwoord, het zit in wat eromheen ligt.

Mentor zegt in de Odyssee vrijwel niets

In het epos van Homerus is Mentor een oude vriend van Odysseus. Als Odysseus naar Troje vertrekt, laat hij zijn huis en zijn zoon Telemachus aan hem achter.

Dan verwacht je logischerwijs het volgende. Mentor blijft het hele epos in beeld, geeft de jongen raad, houdt lange betogen.

Zo gaat het niet.

Toen het me opviel dat Mentor in de tekst nauwelijks iets zegt, ben ik het opnieuw gaan lezen. Want degene die Telemachus werkelijk de weg wijst, is Athena. In de film valt dat onderscheid nauwelijks op. De godin verschijnt af en toe in de gedaante van Mentor. De stem is die van Mentor, het gezicht is dat van Mentor, maar wie daarbinnen spreekt is de godin van de wijsheid.

De mentor van het epos is dus eigenlijk een masker. Niet degene die begeleidt, maar de vorm die begeleiding aanneemt.

Achtentwintig eeuwen later kiest de HR-afdeling bij ons in het bedrijf toevallig precies dat woord. En de figuur die het woord bezit, heeft in zijn eigen epos nooit één keer echt het woord genomen.

Bij Homerus spreken de namen

Om dat te begrijpen moet je weten hoe de Grieken naar namen keken.

In de wereld van Homerus is een naam geen willekeurig etiket. De naam draagt in zich wie iemand is en wat hem zal overkomen.

Je zou hier van portmanteauwoorden kunnen spreken. Denk aan een reiskoffer die in het midden opengaat. Van buiten zie je één woord. Klap je hem open, dan liggen er meerdere betekenissen opgevouwen in. De kern van het personage is in dat ene woord gepropt.

De Latijnen hadden er een uitdrukking voor: nomen est omen. De naam is een voorteken.

Ook “Mentor” is zo’n naam.

Het woord rust op de Proto-Indo-Europese wortel *men-. De betekenis: denken, overwegen. In het Grieks leeft die voort als menos — geest, ziel, levenskracht.

Mentor heet dus, letterlijk vertaald, “de denkende man” of “degene die raad geeft”.

Voordat Homerus dit personage tot gids maakte, had zijn naam hem al tot gids benoemd. Hij hoefde het toneel niet eens op.

Twee uiteinden van dezelfde wortel

Toen vond ik dit, en eerlijk gezegd schrok ik er even van.

De wortel *men- kwam in het Latijn terecht als mens, in de betekenis van geest, verstand. Daaruit is een woord geboren dat we allemaal kennen: dementie. Dat is de- (weg van) plus mens (geest).

Weg van de geest.

Mentor en dementie zijn twee broers, losgeraakt uit dezelfde prehistorische klank. De ene is een geest die aan iemand geschonken wordt, de andere een geest die iemand ontglipt. Uit dezelfde wortel, precies de tegenovergestelde kant op.

Die wortel leeft ook in het Sanskriet door: manas. In de Indiase filosofie is manas de grondstof van het denken — de laag van de geest die onophoudelijk werkt en indrukken verzamelt. In de Upanishaden en in de boeddhistische psychologie staat het steeds op diezelfde plek.

Dezelfde klank werd rond de Middellandse Zee de naam van een epische figuur en in Zuid-Azië de kernterm voor het menselijk bewustzijn. Duizenden kilometers ertussen, één wortel.

Waarom bestaat mentorschap in het bedrijfsleven?

Hier kom ik bij de eigenlijke vraag. Waarom bestaat dat programma op kantoor?

Je kunt een nieuwe collega documentatie geven. Procesplaten, tooloverzichten, een inwerkwiki. Allemaal opgeschreven, allemaal beschikbaar.

Welke vergadering er werkelijk toe doet, hoe je een bepaalde persoon het beste benadert, wanneer je een mail wel of niet verstuurt, in welke toon je bezwaar maakt. Daar gaat geen enkel document over.

Dat soort kennis heet stilzwijgende kennis. In de woorden van Michael Polanyi, een Hongaars-Britse wetenschapper en filosoof: wat we weten maar niet kunnen zeggen.

Denk aan fietsen. Kan iemand die kan fietsen dat in woorden uitleggen? Al schrijft hij alles op — balans, pedaal, stuur — met die tekst leer jij niet fietsen. De kennis zit niet in de woorden, ze woont in het lichaam.

Polanyi’s eigen voorbeeld is nog treffender. Je herkent iemands gezicht tussen duizenden gezichten, maar je kunt niet uitleggen waaraan. Zodra je het probeert, houd je een handvol droge bijvoeglijke naamwoorden over. Wat herkent, is niet wat je kunt beschrijven.

Ook voor bedrijven zijn geschreven taal en geleefde kennis twee verschillende dingen. Niet alles wat geweten wordt, laat zich opschrijven. Sommige dingen lenen zich er eenvoudigweg niet voor. Een bedrijf is een levend, veranderend organisme; wat je vandaag in een sjabloon vastlegt, kan allang iets anders geworden zijn tegen de tijd dat een nieuwe collega dat document opzoekt.

Zo werkt het grootste deel van het kantoorleven. En voor kennis die zich niet laat opschrijven is er maar één weg van overdracht: naast iemand gaan staan.

De ambachtsgilden hebben eeuwenlang niets anders gedaan. Een leerling werd gezel en pas veel later meester, en tussen die stappen zat geen handboek maar een werkbank waar twee mensen naast elkaar stonden.

Daar ligt ook het antwoord op de vraag waarom mentorschap zo oud is. Het is geen managementmode. Het is de oudste oplossing voor het oudste overdrachtsprobleem van de mensheid.

Hoe een eigennaam een gewoon woord wordt

Er zijn weinig eigennamen die de stap van hoofdletter naar kleine letter zetten zonder onderweg iets te verliezen.

Narcissus was een mythologische figuur; narcisme werd een karakterbeschrijving. De Odyssee was de titel van een epos; odyssee betekent nu een lange, moeizame reis. Mentor was een figuur in dat epos; vandaag beschrijft het woord in elke taal dezelfde verhouding.

Ik vroeg me af waarom zulke overgangen gebeuren. Dit is denk ik het antwoord.

Het begrip bestaat eerder dan het woord.

Mensen leefden de mentorrelatie al duizenden jaren. De meester vormde de leerling, de oude waarschuwde de jonge, de ervarene stond naast de onervarene. Alleen had die verhouding geen scherpe naam.

Toen Homerus een personage die naam gaf, viel het woord in een leeg vakje. Zo precies dat het na verloop van tijd niet het personage maar het begrip ging aanduiden.

Wat dat mogelijk maakte, was de doorzichtigheid van de wortel. Een oude Griek die deze naam hoorde, ving vanzelf de bijklank op: iemand met verstand, iemand die raad geeft.

De betekenis lag niet verborgen; ze stond in de naam zelf.

Erasmus verzamelde eeuwen later duizenden klassieke zegswijzen, en uit die verzameling komt telkens hetzelfde naar boven: een goed gekozen formule maakt zich los van haar auteur en reist zelfstandig verder.

Een naam die het begrip in zich draagt, moet vroeg of laat het begrip zelf worden.

Eén scène van één personage in de Odyssee van Christopher Nolan bracht dit alles op gang…

De ironie zit hier. Het personage dat in het epos en in de film het minst spreekt, ligt aan de basis van een woord dat vandaag op elk kantoor valt. Misschien is goede begeleiding ook precies dat — niet degene die veel praat, maar degene die naast je staat.