Eigenwijsheid en jìng: eigen stem of eerst de meester

Wat gebeurt er als een leerling zijn vinger opsteekt en zegt: “meneer, ik denk daar anders over”? In welke cultuur klinkt die zin als nieuwsgierigheid en karakter, en in welke als brutaliteit en een aanslag op de rangorde?

Eigenwijsheid beschrijft precies dat moment: koppig vasthouden aan je eigen idee, je eigen spoor trekken ondanks de kritiek. Letterlijk staat er iets moois in het woord: leunen op je eigen wijsheid, varen op wat je zelf weet.

Alleen draagt het woord zijn oordeel niet in zichzelf, maar in de toon waarop het valt. “Wat een eigenwijs kind” kan bewondering zijn en verzuchting tegelijk, soms in dezelfde adem. Dezelfde cultuur die een eigen hoofd waardeert, mompelt er ook achteraan: doe maar gewoon, dan doe je al gek genoeg. Je mag je eigen wijsheid hebben, zolang je er niet mee boven de anderen gaat staan.

Hieronder leggen we eigenwijsheid naast jìng (敬: eerbied, respect) uit de leer van Confucius, en bekijken we het paar vanuit oost en west.

De erfenis van Maarten Luther en de geboorte van eigenwijsheid

De geschiedenis van eigenwijsheid loopt terug tot de Reformatie.

Maarten Luther werd in de ban gedaan om zijn 95 stellingen en naar de rijksdag geroepen om ze te herroepen.

Ondanks de druk van keizer Karel V en de geestelijkheid weigerde Luther een duimbreed toe te geven: zijn geweten was alleen gebonden aan het woord van God, aan de Schrift.

In 1521 zei hij tegenover keizer en kerk:

“Hier sta ik, ik kan niet anders.”

Hij weigerde het gezag van de kerk te laten winnen van wat zijn eigen geweten in de Schrift las.

Die zin geldt als een van de meest iconische keerpunten van de Reformatie. Luthers woorden werden een symbool voor de verdediging van individueel geloof en gewetensvrijheid tegenover het gezag.

Tot vandaag wordt die zin gelezen als het proto-manifest van de Europese individualistische traditie: het gezag kan zich vergissen, maar waar het geweten gelijk heeft, wijst het geweten de weg.

Nederland is met die geest opgegroeid. In de zeventiende eeuw was Amsterdam een van de vrijste steden van Europa; Baruch Spinoza herdefinieerde God hier radicaal zonder in paniek te raken,

en René Descartes schreef “ik denk, dus ik ben” op Nederlandse bodem.

Dat was geen toeval. Vragen stellen en bezwaar maken gold hier niet als misdrijf.

In het huidige Nederlandse onderwijs is die traditie nog zichtbaar: kritisch denken staat midden in het curriculum, en tegenspraak geven aan de docent wordt aangeleerd als vaardigheid.

Eigenwijsheid maakt een klas onrustig, maar die onrust is een pedagogisch instrument.

De legitimiteit van eigenwijsheid komt niet voort uit de voorrang van het individuele geweten, maar uit een cultuur die de stelling “gezag kan zich vergissen” heeft verinnerlijkt. De meester kan zich vergissen; de dominee kan zich vergissen; de koning kan zich vergissen.

Zodra dat is aanvaard, wordt het gewoon dat een kind zegt: ik denk daar anders over dan de autoriteit. Geen opstand, maar een verbeterfunctie die in het systeem zelf is ingebouwd.

Ik begreep dat pas toen ik het onlangs probeerde in een kamer met een andere code. In een bedrijf waar ik jarenlang aan had gewerkt maakte ik in een vergadering bezwaar tegen een clausule in het contract waar ik later problemen van verwachtte. Na afloop kwam een collega naar me toe en zei: “ik heb ook mijn bedenkingen, maar ik ben niet zo negatief als jij.” Terwijl ik geen enkele negatieve zin had uitgesproken; ik had alleen mijn mening gegeven. Die dag zag ik dat de betekenis van een bezwaar niet wordt bepaald door het bezwaar zelf, maar door de code van de kamer. Dezelfde zin telt op de ene plek als bijdrage en klinkt op de andere als opstand.

Jìng: eerst eerbied voor het meesterschap

In de leer van Confucius vormt jìng (敬, uitgesproken als “tsjing”), eerbied dus, de basis van de houding van de leerling tegenover de meester.

In de Gesprekken (Lunyu, 论语, de verzamelde gesprekken van Confucius met zijn leerlingen) kijken leerlingen jarenlang toe: ze mogen vragen stellen, maar niet ter discussie stellen. Ze mogen vragen wat ze niet begrijpen, maar hebben niet het recht te zeggen “u heeft het mis”. In de confuciaanse traditie moet de kennis eerst worden doorgegeven; pas wanneer die volledig is opgenomen, komt de eigen interpretatie aan de beurt.

In de kunsten is dat principe het scherpst te zien. In de Japanse kalligrafie herhaalt een leerling de penseelstreken van de meester duizenden keren: dezelfde hoek, dezelfde druk, hetzelfde tempo, duizend keer opnieuw, als opstap naar het echte werk.

In de klassieke Chinese muziek komt een leerling niet met een eigen lezing voordat hij het repertoire van de meester uit het hoofd kent. Dat kost geduld, maar het doel is niet het talent te verblinden; het doel is het te verdiepen.

De confuciaanse traditie wil originaliteit niet uitstellen, maar definieert originaliteit als iets wat je verdient.

Ook Europa kende die logica langer dan we ons herinneren: in de gilden bond een leerjongen zich jarenlang aan één meester, en pas met het meesterstuk mocht hij een eigen hand tonen. Het verschil is niet dat het westen die school nooit heeft gehad, maar dat Nederland haar heeft losgelaten.

Waar eigenwijsheid de eigen stem vanaf het begin aanmoedigt, zegt jìng: kom eerst, spreek daarna. Beide mikken op creativiteit, maar bij de een staat die aan het begin en bij de ander is ze een gebouw dat op een fundament verrijst.

Omgang met gezag: Japan tegenover Nederland

Hoe tegengesteld de omgang met gezag ook is, beide benaderingen leveren creatief resultaat op. Het Nederlandse ecosysteem van design, innovatie en ondernemerschap wordt gezien als een product van de cultuur van eigenwijsheid. De historische diepte van China en Japan in keramiek, muziek, architectuur en filosofie is op haar beurt de opbrengst van de lange herhalingen van jìng.

Onderzoek naar creativiteit werpt op die tweedeling enig licht. Divergent denken, het naar buiten waaierende, eigenzinnige denken, groeit op vroege zelfstandigheid, en eigenwijsheid is welhaast de bloem van die grond. Convergent denken, het denken dat bestaande kennis samenbrengt en verdiept, leeft van een breed en stevig repertoire, en jìng bouwt precies dat repertoire. De twee lijken elkaars tegendeel, maar spreken elkaar niet tegen; ze kweken verschillende soorten creativiteit.

De vraag is dus niet welke beter is, maar welke past bij welk soort creativiteit. Misschien komen mensen in twee uithoeken van de wereld tot verschillende uitkomsten, niet door deze begrippen alleen, maar door alle cultuurelementen die er samen in doorwerken. Als Maarten Luther in een Japanse samenleving had geleefd waarin al het overige gelijk was gebleven, en eigenwijsheid de uitkomst van de Japanse cultuur was geweest, of precies andersom, dan had het resultaat waarschijnlijk minder overtuigd. Cultuurelementen vragen erom als geheel te worden gezien; omdat we op deze site meestal één begrip uitkiezen, blijft de blik onvermijdelijk wat eenzijdig.

De stem van het geweten, de weg van de meester

Zoekt een leerling eerst zijn eigen stem en richt hij zich daarna op het meesterschap, of richt hij zich eerst op zijn meester en zoekt hij zijn eigen stem pas als de meester hem het teken geeft?

Nederland noemt dat de innerlijke stem; Confucius zei: luister naar de stem van de meester. Beide hebben originaliteit gevonden, ieder op zijn eigen manier.