Eigenwijsheid: Uzmanlaşma Yolunda Luther'in Mirası

Bir öğrenci sınıfta elini kaldırıp “hocam, ben farklı düşünüyorum” dediğinde ne olur? Hangi kültürde bu cümle merak ve karakter güçlülüğü olarak olarak algılanırken, hangisinde saygısızlık ve hiyerarşi tehdididir?

Hollandaca’da(Flemenkçe) eigenwijsheid (ay-hen-vays-heid) kelimesi tam bu sahneyi anlatır: inatla kendi fikrini sürdürmek, eleştirilere rağmen kendi yolunu çizmek. Türkçe’de “dik kafalı” diye çevrilebilir ama Hollanda’da çoğunlukla hayranlıkla karşılanır. Tam kelime karşılığı ‘kendi bilgeliğine dayanmak’, ‘kendi bildiğini okumak’ şeklinde çevrilebilri.

Şimdi eigenwijsheid kelimesini Konfüçyüs öğretisinin jìng (敬: saygı, hürmet) kavramı ile doğu batı perspektifinden değerlendireceğiz:

Martin Luther’in Mirası ve Eigenwijsheid’ın Doğuşu

Eigenwijsheid’ın tarihi, Protestanlık Reformu’na kadar uzanıyor.

Martin Luther “95 Tez”i yayınladığı için aforoz edilmiş ve görüşlerini geri çekmesi için meclise çağrılmıştı.

İmparator V. Karl ve din adamlarının baskısına rağmen Luther, vicdanının yalnızca Tanrı’nın kelamına (Kutsal Kitap’a) bağlı olduğunu belirterek fikirlerinden ödün vermeyi reddetmiştir.

1521’de Martin Luther, imparatorlara ve din adamlarına karşı şunu söyledi:

“Burada duruyorum, başka türlü yapamam.”

Kendi vicdanının Kutsal Kitap’tan aldığı anlama karşı kilise otoritesini kabul etmeyi reddetti.

Bu söz, tarihsel olarak Protestan Reformu’nun en ikonik dönüm noktalarından biridir. Martin Luther’in ifadesi, otoriteye karşı bireysel inanç ve vicdan özgürlüğünün savunulmasında sembol bir cümle haline gelmiştir.

Bu cümle bugün hala Avrupa bireyci geleneğinin proto-manifestosu sayılıyor: otorite yanlış olabilir, ama bireysel vicdan doğru olduğunda bireysel vicdan doğru yolu gösterir.

Hollanda bu ruhla büyüdü. 17. yüzyılda Amsterdam Avrupa’nın en özgür şehirlerinden biriydi; Baruch Spinoza burada paniklemeden Tanrı’yı radikal biçimde yeniden tanımladı,

René Descartes “Düşünüyorum, öyleyse varım”ı Hollanda’da yazdı.

Bunlar tesadüf değildi, sormak ve itiraz etmek Hollanda’da suç sayılmıyordu.

Modern Hollanda eğitim sisteminde bu gelenek hala görünür: eleştirel düşünce müfredatın merkezindedir, öğretmene itiraz etmek beceri olarak öğretilir.

Eigenwijsheid sınıfı rahatsız eder ama bu rahatsızlık pedagojik bir araçtır.

Eigenwijsheid’ın meşruiyeti, bireysel vicdana verilen öncelikten değil, kültürün “otorite yanılabilir” önermesini içselleştirmiş olmasından geliyor. Öğretmen yanılabilir; papaz yanılabilir; kral yanılabilir.

Bu kabul edilince çocuğun “ben otorite figüründen farklı düşünüyorum” demesi doğal hale gelebiliyor: bir isyan değil, sisteme dahil bir geliştirme işlevi.

Bunu yakın zamanda ancak başka bir kültürün odasında denediğimde anladım. Uzun yıllar emek verdiğim kurumsal bir işte, üzerinde çalıştığımız sözleşmenin ileride sorun çıkaracağını düşündüğüm bir maddesine toplantıda itiraz ettim. Toplantıdan sonra bir meslektaşım yanıma gelip “benim de görüşlerim var ama senin kadar olumsuz değilim” dedi. Oysa olumsuz tek bir cümle kurmamıştım; yalnızca fikrimi söylemiştim. O gün fark ettim ki bir itirazın ne anlama geldiğini itirazın kendisi değil, odanın kodu belirliyor. Aynı cümle bir yerde katkı sayılıyor, başka bir yerde isyan olarak algılanabiliyor.

Jìng: Önce Ustalığa Saygı

Konfüçyüs öğretisinde jìng (敬, okunuş: çing), yani saygı ve hürmet, öğrencinin ustaya karşı tutumunun temelini oluşturur.

Analektler’de (Lun Yu, 论语, Konfüçyüs’ün öğrenci konuşmalarının derlemesi) öğrenciler ustayı yıllarca izler: soru sorarşar ama sorgulayamazlar. Anlamadıklarını sorabilirler ama ama “siz yanlışsınız” deme hakları yoktur. Çünkü Konfüçyüs geleneğine göre önce bilginin kendisi aktarılmalı, ancak o bilgi tam anlamıyla özümsendiğinde yaratıcı yoruma geçilebilir.

Bu prensip sanatta en net biçimde görünüyor. Japon kaligrafi geleneğinde bir çırak, ustanın fırça darbelerini binlerce kez tekrarlar: aynı açı, aynı baskı, aynı temponun bin kere yenilenmesi bir ön adımdır.

Çin geleneksel müziğinde öğrenci ustanın repertuarını ezberlemeden önce kendi yorumunu ortaya koyamaz. Bu süreç sabır gerektirir ama amacı yeteneği körleştirmek değil, derinleştirmek odaklıdır.

Konfüçyüs geleneği özgünlüğü geciktirmeyi amaçlamaz ama özgünlüğü kazanılmış bir şey olarak tanımlar.

Eigenwijsheid başlangıçtan itibaren özgün sesi desteklerken, jìng “önce gel, sonra konuş” der. İkisi de yaratıcılığı hedeflerler, ama birine göre yaratıcılık başlangıçta, diğerine göre temelin üstünde oluşan bir bina gibidir.

Japon ve Hollanda Kültürlerinde Otoriteye Yaklaşım Farkı

Otoriteye yaklaşım tarzları taban tabana zıt olsa da her iki yaklaşım da yaratıcılıkta başarılı sonuçlar üretiyor. Hollanda’nın tasarım, inovasyon ve girişim ekosistemi eigenwijsheid kültürünün ürünü sayılıyor. Öte yandan Çin ve Japonya’nın seramik, müzik, mimari ve felsefedeki tarihsel derinliği, jìng geleneğinin uzun tekrarlarının çıktısının sonucu.

Yaratıcılıkla ilgili araştırmalar bu ikiliği kısmen aydınlatabilir. Divergent thinking (dışa açılan, özgün düşünce) erken bağımsızlıkla beslenir ve eigenwijsheid bu toprağın çiçeği adeta.. Convergent thinking (mevcut bilgiyi birleştiren, derinleştiren düşünce) ise geniş ve sağlam bir repertuarla besleniyor ve jìng bu repertuarı oluşturur. İkisi zıt gözükse de çelişmiyor; farklı yaratıcılık türlerini yetiştiriyor diyebiliriz.

Yani soru “hangisi daha iyi?” değil: hangi tür yaratıcılık için hangisi daha uygun? Belki dünyanın farklı iki köşesinde yaşayan farklı insanlar sadece bu kavramlarla değil, kültür öğelerinin bütünüyle harmanlanarak farklı sonuçlar ortaya çıkartabiliyor. Diğer tüm kültür elementilerinin aynı olduğu Japon toplumunda Martin Luther yaşasaydı ve eigenwijsheid Japon kültürünün çıktısı olsaydı, ya da tam tersi bu kadar başarılı sonuçlar çıkmayabilirdi. Kültür öğelerini bir bütün olarak görmek gerekir ama sitemizde genellikle tek konsept seçerek ilerlediğimiz için biraz tek yönlü incelememiz gerekebiliyor.

Vicdanın Sesi, Ustanın Yolu

Bir öğrenci önce kendi sesini mi arayıp ustalığa odaklansın yoksa önce ustasına odaklansın, sonra ustasından onay gelince kendi sesini arasın?

Hollanda buna içses derken, Konfüçyüs ‘Ustanın sesini dinle.’ dedi. İkisi de özgünlüğü kendince buldu.