Eigenwijsheid i jìng: głos sumienia i droga mistrza

Co się dzieje, gdy uczeń podnosi w klasie rękę i mówi: „Ja myślę inaczej”? W jednej kulturze to zdanie czyta się jako ciekawość i siłę charakteru. W innej — jako brak szacunku i podważenie hierarchii.

Niderlandzkie słowo eigenwijsheid (w przybliżeniu: ejchen-wejs-hejt) opisuje dokładnie tę scenę: upór przy własnym zdaniu, trzymanie się swojej drogi mimo krytyki. Po polsku powiedzielibyśmy „iść w zaparte” albo „mieć swój rozum” — u nas brzmi to raczej jak zarzut, w Holandii najczęściej jak komplement. Dosłownie znaczy: opierać się na własnej mądrości.

Przyjrzyjmy się temu słowu obok konfucjańskiego pojęcia jìng (敬: szacunek, cześć), z perspektywy Wschodu i Zachodu.

Dziedzictwo Marcina Lutra i narodziny eigenwijsheid

Historia eigenwijsheid sięga reformacji.

Marcin Luter został ekskomunikowany za ogłoszenie 95 tez i wezwany przed sejm, by odwołać swoje poglądy.

Mimo nacisku cesarza Karola V i duchowieństwa odmówił ustępstwa. Oświadczył, że jego sumienie związane jest wyłącznie słowem Bożym, czyli Pismem.

W 1521 roku, przed cesarzem i dostojnikami Kościoła, powiedział:

„Tu stoję, inaczej nie mogę.”

Odmówił uznania autorytetu Kościoła nad tym, co jego własne sumienie wyczytało z Pisma.

To jeden z najbardziej ikonicznych punktów zwrotnych reformacji. Zdanie Lutra stało się symbolem obrony indywidualnej wiary i wolności sumienia wobec władzy.

Do dziś uchodzi za protomanifest europejskiego indywidualizmu: autorytet może się mylić, a kiedy rację ma sumienie jednostki, to ono wskazuje właściwą drogę.

Leszek Kołakowski opisał kiedyś dwie postawy wobec świata — kapłana, który strzeże absolutu, i błazna, który podaje w wątpliwość to, co wydaje się oczywiste. Kultura protestanckich Niderlandów przechyliła się ku tej drugiej: wątpienie przestało być zdradą, stało się powinnością.

Holandia wyrosła w tym duchu. W XVII wieku Amsterdam był jednym z najswobodniejszych miast Europy. To tam Baruch Spinoza bez popłochu i w sposób radykalny zdefiniował Boga na nowo.

Kartezjusz napisał w Holandii „Myślę, więc jestem”.

To nie były przypadki. Pytanie i sprzeciw nie były w Holandii przestępstwem.

W dzisiejszej holenderskiej szkole ta tradycja wciąż jest widoczna: myślenie krytyczne stoi w centrum programu, a sprzeciw wobec nauczyciela bywa uczony jako umiejętność.

Eigenwijsheid burzy spokój klasy — ale ten dyskomfort jest narzędziem pedagogicznym.

Legitymacja eigenwijsheid nie bierze się z samego pierwszeństwa sumienia. Bierze się stąd, że kultura przyjęła założenie o omylności autorytetu. Nauczyciel może się mylić. Pastor może się mylić. Król może się mylić.

Kiedy to zostaje przyjęte, zdanie dziecka „myślę inaczej niż osoba przy tablicy” przestaje być buntem. Staje się funkcją naprawczą wbudowaną w system.

Zrozumiałem to dopiero niedawno, kiedy spróbowałem tego w pokoju należącym do innej kultury. W korporacyjnej pracy, której poświęciłem wiele lat, zgłosiłem na spotkaniu zastrzeżenie do jednego z zapisów umowy — wydawało mi się, że w przyszłości narobi kłopotów. Po spotkaniu podszedł do mnie kolega i powiedział: „ja też mam swoje zdanie, ale nie jestem tak negatywny jak ty”. A przecież nie powiedziałem ani jednego negatywnego zdania; powiedziałem tylko, co myślę. Tego dnia zobaczyłem, że o znaczeniu sprzeciwu nie decyduje sam sprzeciw, tylko kod pokoju. To samo zdanie w jednym miejscu uchodzi za wkład, w innym bywa odbierane jako bunt.

Jìng: najpierw szacunek dla mistrza

W nauce Konfucjusza jìng (敬, w przybliżeniu: cing) — szacunek i cześć — jest fundamentem postawy ucznia wobec mistrza.

W Dialogach konfucjańskich (Lunyu, 论语 — zbiór rozmów Konfucjusza z uczniami) uczniowie latami obserwują mistrza: pytają, ale nie kwestionują. Mogą prosić o wyjaśnienie tego, czego nie rozumieją, nie mają natomiast prawa powiedzieć „myli się pan”. W tej tradycji wiedza musi najpierw zostać przekazana; dopiero gdy zostanie w pełni przyswojona, wolno przejść do twórczej interpretacji.

Najwyraźniej widać tę zasadę w sztuce. W japońskiej kaligrafii uczeń powtarza pociągnięcia pędzla mistrza tysiące razy: ten sam kąt, ten sam nacisk, to samo tempo, powtórzone tysiąckrotnie — i to dopiero krok wstępny.

W chińskiej muzyce tradycyjnej uczeń nie przedstawia własnej interpretacji, zanim nie opanuje pamięciowo repertuaru mistrza. Ten proces wymaga cierpliwości, ale nie chodzi w nim o stępienie talentu, tylko o jego pogłębienie.

Europa też długo uczyła w ten sposób. W dawnych cechach droga wiodła od terminatora przez czeladnika do majstra, a własny wzór wolno było zaproponować dopiero po sztuce mistrzowskiej. Różnica jest taka, że na Zachodzie ta droga stała się jedną z możliwych, a w tradycji konfucjańskiej pozostała drogą jedyną.

Tradycja konfucjańska nie chce opóźniać oryginalności — definiuje ją jako coś zdobytego.

Eigenwijsheid wspiera własny głos od pierwszego dnia, jìng mówi: „najpierw przyjdź, potem mów”. Obie drogi celują w twórczość. Dla jednej twórczość jest na starcie; dla drugiej jest budynkiem, który stawia się na fundamencie.

Stosunek do autorytetu w kulturze japońskiej i holenderskiej

Podejścia do autorytetu są skrajnie przeciwstawne, a mimo to oba dają udane twórcze rezultaty. Holenderski ekosystem designu, innowacji i przedsiębiorczości uchodzi za produkt kultury eigenwijsheid.

Z drugiej strony historyczna głębia chińskiej i japońskiej ceramiki, muzyki, architektury i filozofii jest wynikiem długich powtórzeń tradycji jìng.

Badania nad twórczością częściowo tłumaczą tę dwoistość. Myślenie dywergencyjne (rozbieżne, szukające własnego) karmi się wczesną samodzielnością, a eigenwijsheid jest wprost kwiatem tej gleby. Myślenie konwergencyjne (łączące i pogłębiające to, co już wiadomo) potrzebuje szerokiego i pewnego repertuaru, a ten repertuar buduje jìng. Wyglądają na przeciwieństwa, lecz się nie wykluczają; hodują po prostu różne rodzaje twórczości.

Pytanie nie brzmi więc „które lepsze”, tylko: dla którego rodzaju twórczości które jest właściwsze. Możliwe też, że ludzie w dwóch odległych zakątkach świata dochodzą do różnych wyników nie przez same te pojęcia, lecz przez całą mieszankę elementów kultury. Gdyby Marcin Luter żył w społeczeństwie japońskim przy wszystkich innych elementach kultury niezmienionych, a eigenwijsheid było wytworem kultury japońskiej — albo dokładnie odwrotnie — efekty pewnie nie byłyby tak udane. Kulturę trzeba widzieć jako całość; ponieważ jednak na tej stronie zwykle idziemy tropem jednego pojęcia, siłą rzeczy patrzymy nieco jednostronnie.

Głos sumienia, droga mistrza

Czy uczeń ma najpierw szukać własnego głosu i przez niego dochodzić do mistrzostwa? Czy raczej najpierw skupić się na mistrzu, a własnego głosu szukać dopiero wtedy, gdy mistrz da znak?

Holandia nazywa to głosem wewnętrznym. Konfucjusz powiedział: słuchaj głosu mistrza. Każda z tych dróg znalazła oryginalność po swojemu.