Mentor w Odysei: skąd wzięło się to słowo

Wczoraj wieczorem obejrzałem Odyseję Christophera Nolana. Przy scenie śmierci Mentora moja głowa powędrowała zupełnie gdzie indziej.

W firmie, w której pracuję, działa program mentorski. Kiedy dołącza ktoś nowy, dostaje przydzielonego mentora. Ta osoba przeprowadza nowicjusza przez onboarding, a zwłaszcza w pierwszych miesiącach opowiada mu tę część pracy, której nikt nigdy nie spisał.

I tam, w ciemnej sali, przyczepiło się do mnie dziwne pytanie. Czy to słowo naprawdę pochodzi z Odysei? Czy pierwsze użycie „mentora“ to właśnie ten wojownik z eposu? Dobry temat na tekst do naszej rubryki o rdzeniach słów.

Po powrocie do domu sprawdziłem. Odpowiedź brzmi: tak. Ale ciekawa nie jest sama odpowiedź, tylko szczegóły, które za nią stoją.

W Odysei Mentor prawie nie mówi

W eposie Homera Mentor jest starym przyjacielem Odyseusza. Wyruszając pod Troję, Odyseusz zostawia mu pod opieką dom i syna, Telemacha.

Logika podpowiada, czego się spodziewać. Że Mentor będzie się kręcił po całym eposie, doradzał chłopcu, wygłaszał długie mowy.

Nic z tych rzeczy.

Kiedy zorientowałem się, że w tekście prawie nie ma jego kwestii, zatrzymałem się i przeczytałem raz jeszcze. Bo tym, kto naprawdę prowadzi Telemacha, jest Atena. W filmie to rozróżnienie się rozmywa. Bogini co jakiś czas przychodzi pod postacią Mentora. Głos jest głosem Mentora, twarz jest twarzą Mentora, ale w środku mówi bogini mądrości.

Czyli „mentor“ z eposu to w gruncie rzeczy maska. Nie osoba, która prowadzi, tylko kształt, jaki przybiera prowadzenie.

W Polsce Odyseję zna się najczęściej z prozatorskiego przekładu Jana Parandowskiego. Wystarczy przewertować dowolne wydanie, żeby zobaczyć to samo. Mentor ma tam zdumiewająco mało do powiedzenia.

Dwa tysiące osiemset lat później dział HR w naszej firmie wybrał słowo „mentor“ zupełnie przypadkiem. A właściciel tego słowa, postać z Odysei, ani razu nie zabrał w swoim eposie porządnego głosu.

U Homera imiona mówią

Żeby to zrozumieć, trzeba wiedzieć, jak starożytni Grecy patrzyli na imiona.

W świecie Homera imię nie jest dowolną etykietą. Imię niesie w sobie to, kim ktoś jest i co go spotka.

Można o tym myśleć jak o słowach-walizkach. Wyobraź sobie szafę. Z zewnątrz widzisz jedno słowo, ale kiedy ją otworzysz, wypada z niej kilka poskładanych znaczeń. Istota postaci została w to jedno słowo upchnięta.

Łacina ma na to swoje powiedzenie: nomen est omen. Imię jest wróżbą.

„Mentor“ to właśnie takie imię.

Słowo stoi na praindoeuropejskim rdzeniu *men-. Znaczy: myśleć, rozumować. W grece żyje jako menos — umysł, duch, życiowa siła.

Imię Mentora w dosłownym tłumaczeniu to więc „człowiek, który myśli“ albo „ten, kto daje rozum“.

Zanim Homer zrobił z tej postaci przewodnika, jej imię już ją przewodnikiem ogłosiło. Nie musiała nawet wchodzić na scenę.

Dwa końce jednego korzenia

Znalazłem jeszcze coś i szczerze mówiąc trochę mnie to zmroziło.

Rdzeń *men- przeszedł do łaciny jako mens. W znaczeniu: umysł, rozum. Stąd narodziło się słowo, które dziś zna każdy: dementia. Czyli de- (oddalenie) plus mens (umysł).

Oddalenie od umysłu.

Mentor i dementia to rodzeństwo, które rozeszło się z tego samego prehistorycznego dźwięku. Jedno jest podarowaniem komuś umysłu, drugie wymykaniem się umysłu z rąk. Wyszły z jednego korzenia i poszły w dokładnie przeciwne strony.

Ten rdzeń żyje też w sanskrycie: manas. W filozofii indyjskiej manas jest surowcem myśli — warstwą umysłu, która pracuje bez przerwy i zbiera wrażenia. W upaniszadach i w psychologii buddyjskiej stoi zawsze w tym samym miejscu.

Ten sam dźwięk nad Morzem Śródziemnym stał się imieniem postaci z eposu, a w Azji Południowej podstawowym terminem ludzkiej świadomości. Dystans liczy się w tysiącach kilometrów, a korzeń jest jeden.

Jest jeszcze jedno miejsce, dużo bliżej. Ten sam rdzeń wszedł do słowiańszczyzny i siedzi w polszczyźnie do dziś. „Pamięć“ i „mniemać“ wyrastają z niego tak samo jak mens i menos, tyle że odziedziczone wprost, bez greckiego czy łacińskiego pośrednictwa. Kto zajrzy do słownika etymologicznego Aleksandra Brücknera, znajdzie tę rodzinę opisaną czarno na białym. Mentor nie jest więc dalekim gościem. Jest kuzynem słowa, którego używamy, mówiąc, że coś pamiętamy.

Skąd w korporacjach mentoring?

Tu dochodzę do właściwego pytania. Dlaczego ten firmowy program w ogóle istnieje.

Nowej osobie można dać dokumentację. Mapę procesów, listę narzędzi, wiki onboardingową. Wszystko jest spisane i wszystko jest dostępne.

Ale które spotkanie naprawdę się liczy, do kogo i w jaki sposób podejść, kiedy wysłać maila, jakim tonem zgłosić sprzeciw. Tego nie opowie żaden dokument.

Taką wiedzę nazywa się wiedzą ukrytą. W definicji Michaela Polanyiego, węgiersko-brytyjskiego uczonego i filozofa: to, co wiemy, ale czego nie umiemy powiedzieć.

Pomyśl o tym tak. Czy ktoś, kto umie jeździć na rowerze, potrafi ci to opisać na piśmie? Równowaga, pedały, kierownica — nawet jeśli spisze wszystko, z tym tekstem w ręku nie pojedziesz. Wiedza mieszka nie w słowie, tylko w ciele.

Własny przykład Polanyiego jest jeszcze mocniejszy. Rozpoznajesz czyjąś twarz wśród tysiąca innych, ale nie umiesz opowiedzieć, po czym ją poznajesz. Kiedy próbujesz, zostaje ci w ręku kilka suchych przymiotników. To, co rozpoznaje, nie jest tym, co potrafisz opisać.

W firmach język pisany i świadomość mówiona to również dwie różne rzeczy. Nie wszystko, co wiadomo, da się zapisać. A część rzeczy w ogóle się do zapisania nie nadaje. W żywym, zmieniającym się organizmie, jakim jest firma, nie da się wszystkiego utrwalić w gotowej formie. A nawet jeśli się utrwali, nowa osoba sięgnie po dokument w chwili, gdy opisana w nim sytuacja zdążyła już stać się czymś zupełnie innym.

Większość korporacyjnego życia działa właśnie tak. A wiedza, której nie da się przelać na papier, ma tylko jedną drogę przekazu: trzeba stanąć obok kogoś.

Antropologia doszła do tego samego wniosku własną drogą. Bronisław Malinowski nie napisał swoich prac o Trobriandach na podstawie cudzych raportów. Zamieszkał wśród ludzi, których opisywał, i uczył się przez współuczestnictwo. Metoda, którą przy tym ustawił, opiera się dokładnie na tym samym założeniu. Pewnych rzeczy nie da się wyczytać, można ich tylko być świadkiem.

Tu leży również odpowiedź na pytanie, dlaczego instytucja mentoringu jest tak stara. To nie jest kolejna moda w zarządzaniu. To najstarsze rozwiązanie najstarszego ludzkiego problemu z przekazywaniem.

Jak imię własne spada do małej litery

W historii bardzo niewiele imion własnych spada z wielkiej litery do małej tak, żeby na tym przejściu nic nie stracić.

Narcyz był postacią mitologiczną, narcyzm stał się opisem osobowości. Odyseja była tytułem eposu, a w angielskim odyssey znaczy dziś długą i trudną podróż. Mentor był figurą z eposu, a dziś w każdym języku nazywa ten sam rodzaj relacji.

Zastanawiałem się, dlaczego takie przejścia w ogóle zachodzą. Odpowiedź brzmi chyba tak:

Pojęcie istnieje przed słowem.

Ludzie żyli relacją mistrza i ucznia od tysięcy lat. Rzemieślnik wychowywał czeladnika, starszy ostrzegał młodszego, doświadczony stał obok niedoświadczonego. Ale ta relacja nie miała ostrej nazwy.

Kiedy Homer nadał postaci to imię, imię wpadło w puste gniazdo. Wpasowało się tak dobrze, że z czasem zaczęło opisywać nie postać, tylko pojęcie.

Możliwe to było dzięki przejrzystości rdzenia. Starożytny Grek, słysząc to imię, dostawał skojarzenie automatycznie: ten, kto ma rozum, ten, kto rozum daje.

Znaczenie nie było ukryte. Było reprezentowane przez samo imię.

Imię, które nosi w sobie pojęcie, prędzej czy później musi stać się tym pojęciem.

Jedna scena jednej postaci z Odysei Christophera Nolana kazała mi to wszystko przemyśleć…

Ironia siedzi tutaj: postać, która i w eposie, i w filmie mówi najmniej, stała się podstawą słowa używanego dziś w każdym biurze. Może dobre prowadzenie właśnie tak wygląda — nie ten, kto dużo mówi, tylko ten, kto stoi obok.