Nej Rumiego i Itaka Odyseusza — dwie drogi tęsknoty

W 1688 roku młody student medycyny w Bazylei szukał nazwy dla dziwnej choroby. Johannes Hofer zauważył, że szwajcarscy najemnicy na polach bitew marnieją z powodu osobliwej dolegliwości. Mieli gorączkę, nie mogli spać, niektórzy naprawdę umierali. Przyczyną nie był żaden zarazek. Przyczyną były dalekie góry — to, co ich zabijało albo czyniło ich życie gorszym od śmierci, to krowie dzwonki z rodzinnych wiosek i zapach własnych dolin.

Hofer nazwał tę przypadłość, łącząc dwa greckie słowa: nostos (νόστος — powrót do domu) i algos (ἄλγος — ból). Tak narodziła się „nostalgia“. Na początku słowo to nie opisywało uczucia — było diagnozą.

Najdziwniejsze jest jednak co innego: podczas gdy Zachód kładł to uczucie na stole sekcyjnym jak chorobę, Wschód wynosił je na wyżyny niczym modlitwę. Tureckie słowo „hasret“ i wywodząca się z greki „nostalgia“ dotykają tego samego miejsca — ale patrzą z zupełnie różnych perspektyw.

Jedna chce wrócić do domu. Druga pyta, czym w ogóle jest dom. Opowiedzmy…

Głos wycięty z trzciny

Masnawi Rumiego zaczyna się od jednego rozkazu: „Słuchaj“. Potem przemawia nej. „Posłuchaj, jak skarży się ta trzcina, jak opowiada o rozłąkach.“

Nej to instrument z trzciny. Została wycięta z trzcinowiska, oderwana — nie wróci już na te podmokłe ziemie. Ale to oderwanie jej nie ucisza — przeciwnie, zamienia ją w istotę, która śpiewa. Trzcina może wydawać dźwięk właśnie dlatego, że jest w środku pusta. Gdyby jej nie wycięto, pozostałaby na zawsze niemym źdźbłem wśród szuwarów.

W tradycji turecko-sufickiej nej jest obrazem hasret — tęsknoty i utraty. Echo duszy oderwanej od boskiego źródła rozbrzmiewa w człowieku jak lament neju. Człowiek został ulepiony z gliny, ale ożywiony boskim tchnieniem; napięcie między tymi dwoma początkami rodzi tęsknotę, która nigdy nie gaśnie. Tak naprawdę to nie wy tęsknicie — to tchnienie w waszym wnętrzu tęskni za źródłem, z którego przyszło.

Warto tu zauważyć drobny szczegół, który wiele wyjaśnia: Rumi używa słowa „rozłąka“ nie w liczbie pojedynczej, lecz mnogiej. Rozłąki. Jakby oderwanie nie było wydarzeniem, które raz się stało i minęło, lecz stanem przeżywanym na nowo w każdej chwili.

Nej z każdym oddechem na nowo przypomina sobie, że został wycięty, i przy każdym zagraniu na nowo tęskni.

Yunus Emre wyśpiewuje ten sam ogień prostszym językiem: „Idę, płonąc i płonąc, miłość zabarwiła mnie krwią“. U Yunusa Emre tęsknota nie jest chorobą. Jest chwilą, w której dusza przypomina sobie własną prawdę. Nie sięgając po metaforę neju, Yunus Emre dotarł do tej samej istoty.

Co ciekawe, Yunus mówi to nie dworską perszczyzną jak Rumi, lecz tureckim językiem anatolijskiego chłopa — tęsknota schodzi do ludu, zadomawia się w mowie wszystkich. Mevlana Dżalaluddin Rumi, choć stał się Mevlaną na ziemiach dzisiejszej Turcji, pisał po persku.

Trzeba dostrzec jedno: tradycja suficka nie próbuje leczyć tęsknoty — ona ją pielęgnuje. Bo gdy tęsknota mija, zrywa się też więź. Szwajcarski żołnierz tęskniący za swoimi górami chciał wyzdrowieć; suficie grającemu na neju nie chodzi o wyleczenie — on szuka drogi powrotu do istoty.

Kamienie Itaki

Tęsknota starożytnej Grecji rodzi się na zupełnie innej ziemi. Nie w niebie, lecz na ziemi.

Odyseusz pokonał Troję i wygrał wojnę — ale zwycięstwo nic mu nie dało. Aby dotrzeć do ojczyzny, tułał się po morzach jeszcze dziesięć lat. Gniew bogów, potwory, czarodziejki, sztormy… Odyseusz miał jedno pragnienie: rodzinną Itakę. Żonę, syna, własną skalistą wyspę. Odyseja Homera jest w swej istocie opowieścią o nostos — eposem powrotu.

Ta tęsknota jest konkretna. To tęsknota za twarzą, za drzwiami, za drzewem oliwnym. Odyseusz nie szuka abstrakcyjnego źródła, lecz domu, którego można dotknąć. W jego wyobraźni są kamienie Itaki, jej woda, jej zapach.

Ten rejestr tęsknoty brzmi znajomo każdemu, kto pamięta otwarcie „Pana Tadeusza“: „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, kto cię stracił“. Mickiewicz pisał te słowa na paryskim bruku, a jego tęsknota — jak tęsknota Odyseusza — miała adres: konkretne pagórki, konkretne łąki, konkretny dwór. Wygnaniec nie tęsknił za ideą, lecz za krajobrazem, który można zobaczyć zamkniętymi oczami.

I oto mały chichot historii: pełna tęsknoty dusza Odyseusza pochodzi ze starożytnej Grecji, ale słowo „nostalgia“ — nie. To słowo wyszło spod pióra lekarza w Bazylei trzy tysiące lat później. Grecy przeżyli to uczucie, a nazwę nadała mu zachodnia medycyna. Można powiedzieć, że duch nostalgii jest antyczny, lecz jej imię — nowoczesne.

Jest jeszcze jedno: w kulturze greckiej nostos był pragnieniem świętym. Bohater, który nie mógł wrócić do domu, był bohaterem najbardziej tragicznym. Podróż Odyseusza nie była karą, lecz próbą — a nagrodą była chwila, gdy jego stopa dotknęła własnej ziemi.

Dlaczego jedna patrzy do wewnątrz, a druga na zewnątrz?

Skąd więc bierze się to, że dwie tęsknoty patrzą w tak różne strony? Odpowiedź kryje się w religii i kosmologii.

W myśli sufickiej ten świat jest tymczasowym zajazdem. Prawdziwy dom nie jest tutaj — jest w źródle, z którego dusza przyszła i do którego wróci. Dlatego tęsknota zwraca się do wewnątrz. Wskazuje nie to, dokąd idziecie, lecz to, skąd przychodzicie. Hasret nie jest kompasem — jest przypomnieniem.

W mitologii greckiej bogowie i ludzie dzielą ten sam świat. Olimp jest szczytem góry, a nie czymś poza niebem. Odyseusz nie tęskni za świętym źródłem, lecz za Itaką z jej kamieniami i ziemią. Dlatego tęsknota zwraca się na zewnątrz — jest związana z mapą, z kierunkiem, z konkretnym celem.

Wschód mówi: „pamiętaj, skąd przyszedłeś“. Zachód mówi: „znajdź, dokąd zmierzasz“. Dwie tęsknoty próbują wypełnić tę samą pustkę z dwóch różnych stron.

Może zresztą polszczyzna od dawna wie coś, czego nie mieści ani hasret, ani nostalgia — słowo „tęsknota“ nie wybiera strony. Mieści w sobie i tęsknotę za miejscem, i tęsknotę za kimś, i tę nienazwaną tęsknotę za czymś, czego może nigdy nie było. Miłosz nosił w sobie Litwę przez pół wieku emigracji — nie mógł jej ani odzyskać, ani porzucić. To rejestr bliski zarówno nejowi, jak i Odyseuszowi.

A przy tym obie strony mogą mieć rację. Człowiek może być od czegoś oderwany albo pragnąć gdzieś dotrzeć. Może hasret i nostalgia to dwie pary okularów — jedna patrzy w przeszłość, druga w przyszłość.

Kres tęsknoty — czy będzie nim dotarcie do Itaki, czy powrót do trzcinowiska — jest zarazem śmiercią tego, co ją zrodziło. I może najcichszą odwagą człowieka jest to, że wiedząc o tym, idzie dalej.

Kto zna własną tęsknotę, wie także, dokąd iść…