Smok — na Wschodzie czczony, na Zachodzie zabijany

„Wiem, że ptak lata, ryba pływa, a zwierzę biega. Ale smoka pojąć nie potrafię.“ Te słowa — jak przekazuje historyk Sima Qian — miał wypowiedzieć Konfucjusz.

Pewnego dnia Konfucjusz spotkał się z Laozi, a po powrocie zwrócił się do swoich uczniów: „Widziałem dziś Laozi — był jak smok.“ Na Wschodzie był to najwyższy komplement, jaki można było złożyć mędrcowi: jesteś jak smok.

W tych samych stuleciach, na drugim końcu kontynentu, powiedzenie komuś „jesteś jak smok“ byłoby obelgą — porównaniem do potwora. Smok niesie w dwóch światach ładunek dokładnie przeciwny, a jednocześnie jest owocem być może najbardziej zdumiewającego wspólnego snu ludzkości.

Ludy, które nic o sobie nie wiedziały, w różnych zakątkach świata wyobraziły sobie wielkie, skrzydlate, potężne stworzenie. Ale to, co temu stworzeniu kazały robić, zrodziło zupełnie odmienne perspektywy.

Smok na Wschodzie: Pan Nieba i Wody

W Chinach smok (lóng — 龍) nie był stworzeniem ziemi. Był władcą nieba i wody. Wierzono, że wędruje wśród deszczowych chmur i śpi na dnie rzek. Więź ze smokiem nie była dla społeczeństwa rolniczego niczym abstrakcyjnym: ziemia bez deszczu oznaczała pole bez ziarna. Oddawanie czci smokowi było w istocie modlitwą o to, by życie trwało dalej.

Chiński cesarz przez stulecia nosił tytuł „Syna Smoka“. Na jego ceremonialnej szacie wyszywano dziewięć smoków, bo dziewiątka była w chińskiej myśli symbolem pełni i niebiańskiej władzy. W czasach dynastii Yuan smok o pięciu pazurach należał wyłącznie do cesarza; arystokraci mogli używać jedynie czteropazurzastego.

Mongolska tradycja stepowa stoi w podobnym miejscu: szacunek wobec siły natury, której nie da się okiełznać. W obu tradycjach smok był istotą, której obecność celebrowano.

Ta miłość nigdy nie wygasła. Do dziś Chińczycy z dumą nazywają siebie „potomkami smoka“. Długie, wijące się na ulicach figury smoków podczas obchodów Nowego Roku nie niosą strachu, lecz życzenie obfitości i szczęścia; kilkadziesiąt osób wchodzi pod jednego smoka i każe mu tańczyć.

A oto, co uważam za najciekawsze: to uderzający wybór, gdy kultura utożsamia swój najwyższy urząd z siłą, której nie zdołała oswoić. Kiedy cesarz ogłasza się synem smoka, nie mówi w gruncie rzeczy „ja też jestem niepohamowaną siłą natury“; przekazuje raczej: „umiem się przed tą siłą pokłonić — i coś z niej płynie także we mnie“. Nie walczyć z potęgą, lecz wejść z nią w pokrewieństwo — to przynosi ze sobą również władzę.

Smok na Zachodzie: Potwór, którego trzeba zabić

Teologia chrześcijańska przejęła smoka ze starotestamentowego Lewiatana: wielkiego morskiego potwora, ucieleśnienia zła. Opowieść o świętym Jerzym, który zabija smoka czyhającego pod wioską, była najczęściej powtarzaną historią średniowiecznej Europy. W starożytnej Grecji krajobraz wyglądał tak samo. Apollo zabił węża-smoka Pytona, by przejąć ośrodek wyroczni; Perseusz uratował Andromedę przed morskim potworem. Stworzenie, które na Wschodzie zasiadało na tronie, na Zachodzie stanęło dokładnie naprzeciw miecza.

Ta wrogość z czasem osiągnęła teologiczny szczyt. W Apokalipsie świętego Jana smok zostaje wprost utożsamiony z Szatanem — czerwona bestia o siedmiu głowach, samo wcielenie zła. W ten sposób bohater zabijający smoka stał się postacią, która ratuje nie tylko wioskę, lecz zwycięża zło w imię dobra. Dlatego święty Jerzy został patronem Anglii, Gruzji i wielu innych krajów; obraz, na którym przebija smoka włócznią, stał się jedną z najczęściej powtarzanych scen sztuki chrześcijańskiej. Polska ma zresztą własną wersję tego samego schematu: Smok Wawelski, którego pokonał nie rycerz, lecz sprytny szewczyk Skuba, podrzucając mu barana wypchanego siarką — nawet gdy miecz zastępuje fortel, zakończenie pozostaje to samo: smok musi zginąć. Smok nie był już potężną istotą, lecz symbolem chaosu, który trzeba pokonać.

Źródło tego rozłamu tkwi w wierze. W chińskiej cywilizacji rolniczej deszcz, życie i smok były ogniwami tego samego łańcucha. Ogłosić smoka wrogiem byłoby jak ogłosić wrogiem deszcz — nikomu nie przyszłoby to do głowy. W ramach chrześcijańskich natomiast człowiek otrzymał nakaz: „czyńcie sobie ziemię poddaną“. To spojrzenie zakodowało niekontrolowane siły natury jako byty, które należy albo oswoić, albo unicestwić. Smok stał się najdoskonalszą ofiarą tego schematu: nie dało się go oswoić, nie dało się go zignorować; pozostawała jedna droga — zabić.

Jedno społeczeństwo umocniło władzę swojego przywódcy przez pokrewieństwo ze smokiem, drugie — przez stawienie mu czoła.

Smok jest tylko lustrem; tym, co naprawdę widzimy, jest stosunek patrzącej w to lustro kultury do tego, co w naturze niekontrolowane. Czy potwora ziejącego ogniem należy powstrzymać? Czy raczej zaakceptować i uczynić częścią własnej tożsamości? Jedno społeczeństwo zdefiniowało smoka jako obcego, drugie — jako swojego.

Być może smok narodził się na Wschodzie, a Zachód, zabijając ten element spokrewniony z tamtejszymi imperiami, deklarował zarazem własną wyższość. Ta kwestia pozostaje jednak otwarta — wyobrażenia smoków pojawiają się równolegle w społeczeństwach Wschodu i Zachodu, i czynienie ze smoka elementu wojny kultur mogłoby być nadużyciem.

Co obie te opowieści dały ludzkości?

Gdy utożsamiasz się z jakąś siłą, gdy się z nią wiążesz, czerpiesz z niej energię — nie musisz z nią walczyć.

Tradycja chińska, umieszczając smoka w sercu kultury, wytworzyła nie strach, lecz honor. I zachowała żywą więź z naturą. Postawa tradycji mongolskiej — „szacunek wobec surowej natury“ — prowadzi nas do tego samego wniosku: niezwyciężona siła nie jest wrogiem, lecz wielkim nauczycielem. To spojrzenie odzyskuje dziś wartość w epoce kryzysu klimatycznego; każda myśl wzywająca nie do pokonania natury, lecz do życia z nią w harmonii, jest w istocie echem tamtej dawnej czci dla smoka.

Na Zachodzie z kolei opowieść o bohaterze zabijającym smoka organizowała ludzi wobec tego, co wydawało się niemożliwe. Tego właśnie potrzebował średniowieczny chłop wobec zarazy, głodu i niepewności — narracyjnej siły ramienia.

Powiedzieć „zabijemy potwora“ znaczyło zbudować grunt pod wspólne działanie zamiast paraliżu ze strachu. Można powiedzieć, że zachodnia skłonność do czynu po części karmi się tym nawykiem zabijania smoków. Odwaga, by patrzeć na chorobę, ignorancję i niesprawiedliwość jak na kolejne „smoki“ i ruszać na nie — to, w przeciwieństwie do pogodzenia się z losem, współczesne przebranie tamtego mitologicznego nawyku.

Być może niezidentyfikowana istota, która zieje ogniem, przelatując po niebie, nie jest stworzeniem ukrytym za chmurami, lecz spojrzeniem naszego własnego serca na naturę.

To, że Wschód zamiast bać się potęgi, przywdziewa jej postać i tańcem wita nowy rok, wydaje mi się czymś pięknie naiwnym.