Piękno w pęknięciu i w doskonałości: trzy spojrzenia na to, co piękne

O pięknie mówi się zaskakująco trudno. Każdy wie, że coś jest piękne, ale gdy pada pytanie „czym właściwie jest piękno?“, odpowiedzi się rozsypują. Dla jednych piękno wymaga doskonałości — a jednak przedmioty często wydają się nam piękniejsze właśnie wtedy, gdy doskonałe nie są.

Przykład: tkacze dywanów i kilimów z Persji i Anatolii od stuleci celowo wplatają błąd nawet w swoje najwspanialsze dzieła. Z drugiej strony rzeźbiarze zazwyczaj dokładają szczególnych starań, by wykuć w kamieniu doskonałość.

W tym tekście zobaczymy, jak różne kultury definiowały piękno według zasad niemal sobie przeciwnych:

japońska estetyka wabi-sabi, islamska tradycja boskiej doskonałości, starogrecki ideał kalos kagathos.

Piękno ukryte w pęknięciu

W czternastowiecznej Japonii mistrz herbaty Murata Jukō wybrał do ceremonii naczynia surowe, matowe, asymetryczne. Gdy wszyscy oczekiwali tego, co lśniące i cenne, on powiedział: prawdziwe piękno mieszka w niedoskonałości. Tak właśnie narodziło się pojęcie wabi-sabi. „Wabi“ to spokojna melancholia płynąca z prostoty i samotności. „Sabi“ zaś to wartość tego, co naznaczone czasem, zużyte, postarzałe. Gdy połączyć jedno z drugim, wyłania się myśl: to, że coś jest przemijające i niepełne, właśnie czyni to pięknym.

Do dziś można kupić czarkę do herbaty w duchu wabi-sabi. Sącząc z niej herbatę, można się uśmiechnąć na myśl o tej wiedzy o pięknie.

Najbardziej znanym wyrazem idei chropowatości piękna jest sztuka kintsugi. Rozbitą ceramikę naprawia się, wypełniając pęknięcia złotem. Znaczące są też jej początki: według przekazu siogun Ashikaga Yoshimasa wysłał do Chin cenną, rozbitą czarkę do herbaty, by ją naprawiono. Czarka wróciła spięta brzydkimi metalowymi klamrami. To pchnęło japońskich rzemieślników do poszukiwania piękniejszej naprawy — i tak narodziła się sztuka scalania złotem. Pęknięć się nie ukrywa, lecz oddaje im się honory. Rana staje się biografią przedmiotu.

Z czasem cenne wyroby ceramiczne — niepełne, naznaczone śladami lat — rodziły się na nowo dzięki sztuce kintsugi. Sprawy zaszły tak daleko, że naczynia bez rys i pęknięć rozbijano specjalnie po to, by móc zastosować na nich kintsugi.

Ta estetyka nie ograniczyła się do rozbitych naczyń; przesiąkła całą japońską wrażliwość. Przyczyniła się też do powstania pojęcia, które Japończycy nazywają „mono no aware“ — słodkiego smutku rodzącego się z przemijalności rzeczy. Pomyślmy o kwitnących wiosną wiśniach: w Japonii miliony ludzi wychodzą je oglądać, ale kwiaty kocha się tak bardzo właśnie dlatego, że kilka dni później opadają. Gdyby były trwałe, nie byłyby tak cenne. Piękno jest tu przywiązane do „chwili“; więdnięcie nie jest skazą piękna, lecz jego warunkiem. Japońska estetyka uczy patrzeć z czułością na przemijalność tego, co śmiertelne.

W tym miejscu nie mogę nie powiedzieć jednego: kintsugi tak naprawdę nie naprawia przedmiotu, lecz dodaje mu historię. Czarka sprzed rozbicia była „tylko czarką“; po rozbiciu i naprawie staje się czymś, co ma życie i przeszłość. Może z ludźmi jest podobnie — tym, co naprawdę nas pogłębia, nie jest to, że nigdy się nie złamaliśmy, lecz to, jak naprawiliśmy swoje pęknięcia. Kultura, która nie ukrywa ran, lecz przeciwnie — pozwala im lśnić złotem, mówi nam być może: „nie wstydź się swojej przeszłości, przemień ją“.

Tkacze kilimów z Persji i Anatolii docierali tymczasem do tego samego miejsca zupełnie inną drogą. Dla nich utkanie kilimu doskonałego — dzieła bez jednego błędu, nieskazitelnego od początku do końca — było samo w sobie aktem pychy. Doskonałe tworzenie należało bowiem wyłącznie do Boga; naśladowanie go ludzką ręką byłoby przekroczeniem miary. Dlatego mistrzowie ukrywali celowy błąd w samym środku skomplikowanego wzoru, nad którym pracowali godzinami — dodatkowy węzeł w jednym kolorze, rząd, w którym symetria zostaje przełamana. Trudno było go dostrzec; ale był tam. Jako ukryty znak pokory, jako cichy ukłon w stronę nieba. Tam, gdzie wabi-sabi mówiło „to, co pęknięte, jest piękne“, mistrz kilimu mówił coś innego: „doskonałość nie należy do mnie, lecz do Boga“.

Drabina piękna

Na ulicach starożytnych Aten pojęcie kalos kagathos było zaś zarazem pochwałą i ideałem. Dosłownie znaczyło „piękny i dobry“ — i tych dwóch rzeczy nie dawało się pomyśleć osobno. Dla Greków to, co naprawdę piękne, musiało być zarazem cnotliwe. Brzydka dusza nie mogła nosić pięknego ciała; a nawet jeśli nosiła, to piękno było tylko przelotnym złudzeniem. Ta sama intuicja odezwie się wieki później w polskiej poezji — u Norwida, w słynnym wersie z „Promethidiona“: „Piękno kształtem jest miłości“.

Ten ideał ukształtował także sztukę rzeźby. Greccy rzeźbiarze widzieli w pięknie nie przypadek, lecz matematykę. Mistrzowie tacy jak Poliklet obliczali „doskonałe“ proporcje ciała; symetria, równowaga i złoty podział były dla nich ukrytą formułą piękna. Im bardziej wyważona i harmonijna była rzeźba, tym była piękniejsza, bo ów porządek odzwierciedlał racjonalną strukturę wszechświata. Podczas gdy Japończycy w wabi-sabi kochali asymetrię i skazę, Grecy — dokładnie odwrotnie — wywyższali symetrię i doskonałość. Jedni mówili „piękne jest to, co niepełne“, drudzy — „piękne jest to, co pełne“.

Platon w „Uczcie“, czyli w Symposionie, opisuje piękno jako drabinę. Zaczynasz od jednej pięknej twarzy, wznosisz się ku pięknym ciałom, stamtąd ku pięknym duszom, potem ku pięknej wiedzy, aż wreszcie docierasz do samego piękna — do formy niezmiennej, wiecznej, nienaruszalnej. Piękno staje się w ten sposób celem ostatecznym; jest zarazem paliwem wznoszenia się i jego nagrodą. Spojrzenie na piękną twarz było na tej drabinie zaledwie pierwszym szczeblem; właściwa podróż wiodła ku niezmiennej prawdzie kryjącej się za tym pięknem.

Niedawno zarezerwowałem sobie cztery godziny na zwiedzanie Muzeum Historii Naturalnej w Wiedniu. Zatrzymywałem się przed każdym obrazem, próbując zrozumieć, co mówi. Zwiedzałem muzeum, pytając ChatGPT po kolei o epokę powstania, symbolikę, punkt widzenia malarza. Piękno i estetyka nie są czymś, co czeka na nas samo z siebie; żeby je uchwycić, trzeba się zatrzymać i pomyśleć. Dlatego właśnie drabina Platona jest cenna — każdy szczebel zaczyna się od wybrania szczebla poprzedniego, a pierwszym szczeblem jest po prostu umiejętność zatrzymania się. Gdy potrafisz wystarczająco długo postać przed jednym obrazem i przyjrzeć mu się warstwa po warstwie, czujesz, że obraz zaczyna cię dokądś nieść.

Gdy zestawiam obok siebie tradycje Wschodu i Zachodu pod kątem piękna i estetyki, coś mi się zarysowuje: ta różnica wyrasta tak naprawdę z dwóch odmiennych wizji wszechświata. W Japonii buddyjska zasada „anicca“ uczy, że wszystko jest przemijające; lgnięcie do tego, co trwałe, rodzi cierpienie, a znajdowanie piękna w przemijającym jest wyzwoleniem. Starożytna Grecja, przez Platoński świat idei, buduje dokładne przeciwieństwo: wszystko, co postrzegane zmysłami, ulega zepsuciu, ale idee się nie zmieniają — prawdziwe piękno mieszka w tamtym niezmiennym świecie. Jedni odnajdują piękno w samym środku przemijania, drudzy szukają go w tym, co nigdy się nie psuje.

Mądrość wszystkich trzech spojrzeń

Jasną stroną wabi-sabi jest to, że demokratyzuje piękno. Gdy nie ma standardu doskonałości, nikt nie zostaje wykluczony. Pęknięta filiżanka, stara twarz, żółknący jesienią liść — wszystko może kandydować do piękna. A to spojrzenie kryje w sobie ukryty dar: uczy godzić się ze znikaniem. Jeśli potrafisz zobaczyć piękno w więdnącym kwiecie, koniec jego życia rani cię trochę mniej. To cicha pociecha wobec bólu bycia śmiertelnym.

W zeszłym miesiącu trafił w moje ręce sześćdziesięcioletni zegarek naręczny. Był po serwisie, naprawiony, znów chodził. Na tarczy nosił pożółkły kolor lat. Gdy założyłem go pierwszy raz, nie chciałem go zdejmować z nadgarstka. Ciężar przedmiotu, który przeszedł przez czas, był czymś, czego nowy dać nie może. To właśnie to spojrzenie demokratyzuje piękno — wszystko, co zużyte, co nosi ślady, jest tym bardziej kandydatem do piękna.

Z perspektywy greckiego kalos kagathos piękno nie jest zaś czysto wizualnym upodobaniem, lecz zewnętrznym wyrazem pięknej duszy. I ta myśl niesie w sobie zasadniczą krytykę powierzchownej wizualności: wygląd zwodzi, ale prawdziwe piękno przesącza się z wnętrza na zewnątrz. Pytanie „czy to, co pięknie wygląda, jest zawsze dobre?“ w epoce zdjęć z filtrami i wypolerowanych wizerunków staje przed nami dziś może bardziej niż kiedykolwiek. Grecy zadali to pytanie tysiące lat temu i dali też odpowiedź:

Pięknie wyglądać to nie to samo, co być dobrym; ale to, co naprawdę dobre, prędzej czy później zaczyna pięknie wyglądać.

Był taki okres, kiedy życia wokół mnie wydawały mi się zawsze kompletne — właściwy dom, właściwa podróż, właściwe zdjęcie. Braki mojego własnego życia wydawały mi się wtedy większe. Potem zrozumiałem, że moje spojrzenie było obiektywem, który mnie nie porządkował, lecz żywił się porównywaniem. Prawdziwa cicha odpowiedź wabi-sabi brzmi być może tak: piękno nie zależy od kompletności, lecz od spojrzenia. Nie możemy powiedzieć, że życie bez filtra jest mniej piękne od życia przefiltrowanego — to po prostu spojrzenie innym okiem czyni je pięknym.

Dziś wszystkich tych spojrzeń potrzebujemy bardziej niż kiedykolwiek. Epoka mediów społecznościowych narzuca piękno nieskazitelne i gładkie, a filtry wymazują każdą zmarszczkę i zakrywają każdą plamkę. To wykrzywione odbicie greckiego ideału kalos kagathos. Wabi-sabi przychodzi w tym miejscu jak oddech: szepcze, że starzejąca się twarz, pękający głos, niedokończone życie też mogą być piękne.

I właśnie tutaj nie należy odmawiać racji Grekom. Mówiąc „pięknie wyglądać to nie to samo, co być dobrym“, opisywali tak naprawdę największą pułapkę naszych czasów tysiące lat wcześniej: że pusta w środku estetyka nas nie oszuka, że prawdziwe piękno prędzej czy później przesączy się na twarz duszy. To gładkie, przefiltrowane piękno, które podsuwają nam media społecznościowe, właśnie dlatego zostawia w nas jakiś niedosyt. Bo uczy nie tego, jak być dobrym, lecz jak dobrze wyglądać.

Może najzdrowiej jest połączyć te trzy spojrzenia na piękno: grecka intuicja „piękna nie da się oddzielić od dobra“ powinna iść ramię w ramię z japońską czułością „skaza też jest piękna“ i z pokorą mistrza kilimu — „doskonałość nie należy do człowieka, lecz do Boga“.