Schoonheid in de breuk: wabi-sabi tegenover het Griekse ideaal

Over schoonheid praten is vreemd genoeg moeilijk. Iedereen herkent iets moois wanneer hij het ziet, maar zodra de vraag “wat is schoonheid?” valt, waaieren de antwoorden uiteen. Voor sommigen loopt schoonheid via volmaaktheid — en toch worden voorwerpen vaak juist als mooier ervaren wanneer ze níét volmaakt zijn.

Een voorbeeld: de tapijt- en kelimwevers van Perzië en Anatolië weven al eeuwenlang bewust een fout in zelfs hun allermooiste werk. Beeldhouwers daarentegen doen doorgaans juist alle moeite om het volmaakte in steen te vangen.

In dit stuk zullen we zien hoe verschillende culturen schoonheid definiëren volgens principes die elkaar bijna tegenspreken:

de Japanse wabi-sabi-esthetiek,

de islamitische traditie met haar idee van goddelijke volmaaktheid,

en het oud-Griekse ideaal van kalos kagathos.

De schoonheid in de breuk

In het veertiende-eeuwse Japan koos de theemeester Murata Jukō voor zijn ceremonie ruwe, matte, asymmetrische kommen. Terwijl iedereen het glanzende en kostbare verwachtte, zei hij dat ware schoonheid in het onvolkomene schuilt. Daar werd het begrip wabi-sabi geboren. “Wabi” is de serene melancholie die voortkomt uit eenvoud en eenzaamheid. “Sabi” is de waarde van wat verweerd en verouderd is, van wat de sporen van de tijd draagt. Samen leveren ze dit inzicht op: dat iets vergankelijk en onvolledig is, is precies wat het mooi maakt.

Ook vandaag kun je nog gewoon een wabi-sabi-theekom kopen. En terwijl je je thee drinkt, kun je glimlachen om deze wijsheid over schoonheid.

De bekendste uitdrukking van die ruwe schoonheid is de kunst van kintsugi. Een gebroken stuk keramiek wordt hersteld door de barsten met goud te vullen. Ook de oorsprong is veelzeggend: volgens de overlevering stuurde shogun Ashikaga Yoshimasa een gebroken, kostbare theekom naar China om hem te laten repareren. De kom kwam terug, lelijk bijeengehouden met metalen krammen. Dat zette Japanse ambachtslieden aan om naar een mooiere manier van herstellen te zoeken — en zo ontstond de kunst van het repareren met goud. De barsten worden niet verborgen, ze worden geëerd. De wond wordt de biografie van het voorwerp.

Kostbare keramische stukken die door de jaren heen gebroken of beschadigd waren geraakt, werden dankzij kintsugi opnieuw geboren. Het ging zelfs zo ver dat kommen zónder barst of breuk opzettelijk werden gebroken, alleen om er kintsugi op toe te passen.

Deze esthetiek bleef niet beperkt tot gebroken kommen; ze doordrenkte de hele Japanse gevoeligheid. Ze droeg ook bij aan het ontstaan van wat de Japanners “mono no aware” noemen: de zoete weemoed die voortkomt uit de vergankelijkheid der dingen. Denk aan de kersenbloesems in het voorjaar: in Japan trekken miljoenen mensen erop uit om ze te bewonderen, maar de bloesems worden juist zo geliefd omdat ze een paar dagen later alweer vallen. Waren ze blijvend, dan waren ze niet zo kostbaar. Schoonheid hangt hier aan een “moment”; verwelken is geen gebrek van schoonheid, maar haar voorwaarde. De Japanse esthetiek leert ons met liefde te kijken naar de vergankelijkheid van al wat sterfelijk is.

Hier kan ik het niet laten dit te zeggen: kintsugi repareert een voorwerp niet echt, het voegt er een verhaal aan toe. Vóór de breuk was de kom “gewoon een kom”; na het breken en herstellen wordt ze iets met een leven, met een verleden. Misschien geldt dat ook voor mensen — wat ons werkelijk verdiept, is niet dat we nooit gebroken zijn, maar hoe we onze breuken hebben hersteld. Een cultuur die wonden niet verstopt maar ze juist met goud laat glanzen, zegt ons misschien: “Schaam je niet voor je verleden, transformeer het.”

De kelimwevers van Perzië en Anatolië kwamen langs een heel andere weg op dezelfde plek uit. Voor hen was het weven van een foutloze kelim — een van begin tot eind volmaakt werkstuk — op zichzelf al een vorm van hoogmoed. Want volmaakt scheppen kwam alleen God toe; dat een mensenhand dit zou nabootsen, was zijn plaats niet kennen. Daarom verstopten de meesters opzettelijk een fout midden in een patroon waaraan uren was gewerkt — een extra knoop in één kleur, een rij waar de symmetrie net breekt. Nauwelijks te vinden, maar hij was er. Als een verborgen teken van nederigheid, als een stille groet richting de hemel. Waar wabi-sabi zegt “het gebrokene is mooi”, zei de kelimmeester iets anders: “Het volmaakte behoort niet mij toe, maar God.”

De ladder van de schoonheid

In de straten van het oude Athene was kalos kagathos zowel een compliment als een ideaal. Letterlijk vertaald betekent het “mooi en goed”, en die twee waren niet los van elkaar te denken. Voor de Grieken moest wie werkelijk mooi was, ook deugdzaam zijn. Een lelijke ziel kon geen mooi lichaam dragen; en deed ze dat toch, dan was die schoonheid een voorbijgaande begoocheling.

Dit ideaal gaf ook vorm aan de beeldhouwkunst. De Griekse beeldhouwers zagen schoonheid niet als toeval, maar als wiskunde. Meesters als Polykleitos berekenden de “volmaakte” verhoudingen van het lichaam; symmetrie, evenwicht en de gulden snede waren voor hen de geheime formule van schoonheid. Hoe evenwichtiger en beter geproportioneerd een beeld was, hoe mooier — want die orde weerspiegelde de rationele structuur van het universum. Waar de Japanners met wabi-sabi de asymmetrie en de onvolkomenheid liefhadden, verheerlijkten de Grieken juist de symmetrie en de volmaaktheid. De één zei “het onvolledige is mooi”, de ander “het volledige is mooi”.

Plato beschrijft schoonheid in zijn Symposium, “Het Gastmaal”, als een ladder. Je begint bij één mooi gezicht, klimt op naar mooie lichamen, vandaar naar mooie zielen, dan naar mooie kennis, en ten slotte bereik je de schoonheid zelf — de onveranderlijke, eeuwige, onvergankelijke vorm. Zo wordt schoonheid een einddoel; ze is zowel de brandstof van de klim als de beloning. Naar een mooi gezicht kijken was op deze ladder slechts de eerste trede; de eigenlijke reis ging naar de onveranderlijke waarheid achter die schoonheid.

Onlangs nam ik vier uur de tijd om door het Natuurhistorisch Museum in Wenen te dwalen. Bij elk schilderij bleef ik staan en probeerde ik te begrijpen wat het me vertelde. Ik liep door het museum terwijl ik ChatGPT stuk voor stuk vroeg naar de tijd waarin het gemaakt was, de symboliek, de blik van de schilder. Schoonheid en esthetiek zijn niet iets wat vanzelf op je wacht; om ze te vangen moet je stilstaan en erover nadenken. Daarom is Plato’s ladder zo waardevol — elke trede begint met het kiezen van de vorige, en de eerste trede is simpelweg kunnen stilstaan. Wanneer je lang genoeg voor één schilderij blijft staan en het laag voor laag bekijkt, voel je dat het schilderij je ergens naartoe begint te dragen.

Wanneer ik de oosterse en westerse tradities rond schoonheid en esthetiek naast elkaar leg, tekent zich iets af: dit verschil komt eigenlijk voort uit twee verschillende visies op het universum. In Japan leert het boeddhistische principe van “anicca” dat alles vergankelijk is; je vastklampen aan het blijvende brengt lijden voort, terwijl het vergankelijke mooi vinden een bevrijding is. In het oude Griekenland bouwt Plato’s wereld van de ideeën precies het omgekeerde: alles wat met de zintuigen wordt waargenomen vergaat, maar de ideeën veranderen niet — de ware schoonheid woont in die onveranderlijke wereld. De één vindt schoonheid midden in het vergaan, de ander zoekt haar in wat nooit vergaat.

De wijsheid van alle drie de blikken

Het schitterende aan wabi-sabi is dat het schoonheid democratiseert. Zonder volmaaktheid als maatstaf valt er ook niemand buiten de boot. Een gebarsten kopje, een oud gezicht, een geel wordend herfstblad — alles komt in aanmerking om mooi te zijn. En deze blik draagt een verborgen geschenk in zich: hij leert je vrede te sluiten met het verdwijnen. Als je een verwelkende bloem mooi kunt vinden, breekt het einde van haar leven je iets minder. Het is een stille troost tegen de pijn van het sterfelijk zijn.

Vorige maand kreeg ik een zestig jaar oud polshorloge in handen. Het was naar de servicedienst gestuurd, hersteld, weer aan de praat gebracht. Op de wijzerplaat lag de vergeelde kleur van de jaren. Toen ik het voor het eerst omdeed, wilde ik het niet meer afdoen. Het gewicht van een voorwerp dat door de tijd is gegaan, is iets wat een nieuw exemplaar je niet kan geven. Rembrandt wist dat ook: in zijn late zelfportretten schilderde hij zijn rimpels en zijn verouderde gezicht zonder er iets van te verbergen — en juist die doeken raken ons het diepst. Het is deze blik die schoonheid democratiseert: alles wat gesleten is, wat sporen draagt, maakt des te meer kans om mooi te zijn.

Vanuit het oud-Griekse perspectief van kalos kagathos is schoonheid geen louter visueel genoegen, maar de uitdrukking van een mooie ziel. En dat idee draagt een fundamentele kritiek op oppervlakkige visualiteit in zich: het uiterlijk bedriegt, maar ware schoonheid sijpelt van binnen naar buiten. De vraag “is wat mooi oogt ook altijd goed?” staat in het tijdperk van gefilterde foto’s en gepolijste imago’s misschien wel scherper voor ons dan ooit. De Grieken stelden die vraag duizenden jaren geleden en gaven ook het antwoord:

Er mooi uitzien is niet hetzelfde als goed zijn; maar wie werkelijk goed is, gaat er vroeg of laat mooi uitzien.

Een tijdlang leken de levens om mij heen altijd af — het juiste huis, de juiste reis, de juiste foto. De tekorten van mijn eigen leven leken mij groter. Toen besefte ik dat mijn blik geen lens was die mij ordende, maar één die zich voedde met vergelijking. Misschien is dit het eigenlijke stille antwoord van wabi-sabi: schoonheid hangt niet af van voltooiing, maar van de blik. We kunnen niet zeggen dat een ongefilterd leven minder mooi is dan een gefilterd leven — het wordt pas mooi door er met andere ogen naar te kijken.

Vandaag hebben we al deze blikken harder nodig dan ooit. Het socialemediatijdperk dringt een volmaakte, gladde schoonheid op, terwijl filters elke rimpel wegvegen en elke vlek bedekken. Dat is een vervormde afspiegeling van het Griekse ideaal van kalos kagathos. Wabi-sabi komt precies op dat punt als een ademtocht: het fluistert dat ook het verouderende gezicht, de brekende stem, het onvoltooide leven mooi kan zijn.

En toch mogen we ook de Grieken hier geen ongelijk geven. Met “er mooi uitzien is niet hetzelfde als goed zijn” beschreven zij duizenden jaren geleden al de grootste valkuil van vandaag: dat een holle esthetiek ons niet kan bedriegen, dat ware schoonheid vroeg of laat naar het gezicht van de ziel sijpelt. De gladde, gefilterde schoonheid die sociale media ons voorschotelen, laat juist daarom iets in ons leeg achter. Omdat ze ons niet leert goed te zíjn, maar goed te lijken.

Misschien is het gezondst om de drie blikken op schoonheid te vermengen: de Griekse intuïtie dat “schoonheid onlosmakelijk verbonden is met goedheid”, de Japanse tederheid van “ook het gebrek is mooi”, en de nederigheid van de kelimmeester — “volmaaktheid behoort niet de mens toe, maar God” — moeten samen optrekken.