Ten sam płomień, dwa światy: ogień w Persji zoroastryjskiej i w Grecji

Zacznijmy od słów Heraklita z Efezu, filozofa żyjącego w szóstym wieku przed naszą erą:

„Ten świat zawsze był, jest i będzie: wiecznie żywym ogniem, zapalającym się według miary i gasnącym według miary…“

Dla Heraklita ogień był samą istotą wszechświata — zasadą, która nieustannie się zmienia, a jednak trwa zawsze.

Ogień to najstarszy i najbardziej wspólny punkt odniesienia ludzkości. A jednak znaczenie, jakie nadawała mu każda cywilizacja, jest zdumiewająco różne. W tym tekście przyjrzymy się razem temu, co w tym samym płomieniu zobaczyła perska tradycja zoroastryjska i mitologia starożytnej Grecji.

Niegasnący podpis

W zoroastryzmie ogień — „atasz“ — jest święty, ale nie jest przedmiotem kultu. To subtelne rozróżnienie przesądza o wszystkim. Zoroastrianie nie oddają czci ogniowi; widzą w nim widzialny podpis najwyższego boga, Ahura Mazdy, w tym świecie. Płomień, na który patrzysz, nie jest więc samym bogiem, lecz śladem, jaki pozostawił on na ziemi — pieczęcią. Ogień symbolizuje prawdę, kosmiczny porządek i czystość.

Konkretny wymiar tego szacunku zdumiewa. W świątyni Atash Behram w irańskim mieście Jazd pewien płomień płonie nieprzerwanie od roku 470 — a więc od ponad tysiąca pięciuset lat. To nie obsesja ciągnąca się przez stulecia, lecz rytuał wiary.

Nazwa „Atash Behram“ oznacza „Ogień Zwycięstwa“ i jest to najwyższa ranga, jaką ogień może osiągnąć. Takiego ognia nie rozpala się ot tak; zgodnie z tradycją składa się go starannie z szesnastu różnych rodzajów ognia — z płomienia wznieconego przez piorun, z paleniska kowala, z ognisk domowych. Kapłani zoroastryjscy podczas rytuału zasłaniają usta kawałkiem tkaniny — tak, by nawet ich własny oddech nie skalał czystego płomienia.

Relacja między człowiekiem a ogniem nie jest tu relacją posiadania, lecz powiernictwa. Ogień już tu jest, już należy do wszystkich; zadaniem człowieka nie jest go zdobyć, lecz chronić przed skalaniem. To reinterpretacja, która czyni człowieka godniejszym niż jego początek.

Człowiek rodzi się w świetle; nie musi na nie zasługiwać, brać go od kogoś — czy wręcz kraść — ani płacić ceny za korzystanie z ognia. Zoroastryzm nie widzi w człowieku istoty „urodzonej z brakiem“, lecz nosiciela boskiego światła.

Kiedy o tym myślę, przechodzą mnie ciarki. Cesarze rzymscy przychodzili i odchodzili, upadały całe dynastie, zmieniały się języki, mapy rysowano od nowa — a ten ogień płonął. Przez pokolenia ludzie kolejno go karmili, strzegli i przekazywali następnym. To jak warta: nikt nie jest w pojedynkę właścicielem tego płomienia, każdy jest tylko jego strażnikiem — a nawet lokatorem — na czas własnego życia. Taka tradycja udziela człowiekowi bardzo cichej, ale bardzo głębokiej lekcji: tego, co cenne, nie stworzyłeś ty — ty tylko niesiesz to przez chwilę; prawdziwa stawka polega na tym, by płonęło dalej także po tobie. Ta myśl wyjmuje ogień z kategorii prywatnej własności i zamienia go w międzypokoleniowe słowo — a nawet w główne narzędzie rozmowy między pokoleniami. Coś z tej intuicji zna zresztą polska tradycja: gromnica, poświęcona świeca przechowywana w domu i zapalana w chwilach trwogi, też jest światłem, którego się nie „posiada“, lecz które się przechowuje i przekazuje.

Niedawno przyszedł do nas fachowiec, żeby wykonać drobną naprawę w domu. Zwróciłem się do syna: „Skoro ten człowiek wkłada tu swoją pracę, zaprosimy go do stołu i zjemy razem — chodź, przygotujmy coś do jedzenia“. Wypowiadając to zdanie, zatrzymałem się na moment, bo tego nauczył mnie przed laty mój ojciec — ja tylko przenosiłem te same słowa o jedno pokolenie dalej. W tamtej kuchni, w małej skali, poczułem to, co przez tysiąc pięćset lat utrzymywało przy życiu płomień Zaratusztry: nikt nie wymyśla ognia od nowa, każdy przekazuje go następnemu — odrobinę wzmocniony. W tamtej chwili nie byłem właścicielem ognia, tylko jego strażnikiem na ten jeden dzień, ogniwem przekazującym go kolejnemu pokoleniu.

Sam zoroastryzm, zupełnie jak ten ogień, trwa od najstarszych warstw historii aż po dziś. Uchodzi za jedną z najstarszych tradycji monoteistycznych świata; ideą kosmicznej walki dobra ze złem, światła z ciemnością, wpłynął nawet na późniejsze religie abrahamowe. A jednak w zachodniej edukacji niemal się o nim nie wspomina. Tymczasem ślady wielu dobrze nam znanych idei — nieba i piekła, sądu ostatecznego, oczekiwania na zbawiciela — sięgają właśnie tej tradycji. Można powiedzieć, że niegasnący ogień jest zarazem symbolem myśli, która nigdy nie zgasła.

Ogień, który Prometeusz wykradł z Olimpu

Starożytna Grecja spojrzała na ten sam ogień przez zupełnie inną opowieść. Prometeusz wykrada ogień z Olimpu i daje go ludziom. To początek cywilizacji — ale zarazem przekroczenie boskiej granicy. Zeus nie wybacza tej zbrodni. Przykuwa Prometeusza do skały i wymierza mu karę nie do pojęcia: każdego ranka orzeł przylatuje i wyjada mu wątrobę, każdej nocy narząd odrasta, a nazajutrz męka zaczyna się od nowa. Wieczny cykl, kara bez końca. Także dzisiejszego ranka, jak każdego ranka, w jakimś równoległym świecie kara Prometeusza wciąż jest wykonywana.

W tragedii Ajschylosa „Prometeusz w okowach“ to cierpienie zostaje przedstawione jako nieunikniona cena cywilizacji. Prometeusz dał bowiem człowiekowi nie tylko ogień, ale wraz z nim medycynę, matematykę, rolnictwo, pismo — słowem: wszystkie umiejętności cywilizacji. Żadna z nich nie była jednak darmowa. Dla Greka ogień nie jest darem, lecz zdobyczą; a każda zdobycz kryje za sobą winę i karę. Polskiemu czytelnikowi ta figura jest zresztą bliższa, niż mogłoby się wydawać: to z tego mitu wyrasta prometeizm polskiego romantyzmu — Konrad w Wielkiej Improwizacji z III części „Dziadów“ Mickiewicza rzuca wyzwanie samemu Bogu, żądając mocy nie dla siebie, lecz dla swojego narodu. I on, jak Prometeusz, płaci za to zuchwalstwo cenę.

Skoro dla Greka każde sięgnięcie po ogień miało swoją cenę, dla nas obowiązuje to do dziś — ja nauczyłem się tego w życiu zawodowym, w chwilach, gdy z dyskusji wychodziłem najbardziej zwycięsko. Niedawno w sporze z kolegą z pracy naciskałem tak długo, aż go przekonałem. W końcu „wygrałem“ — ale gdy ten człowiek, z którym pracuję od lat, powiedział: „za każdym razem, gdy z tobą rozmawiam, robię się spięty“, coś się we mnie obudziło. Wygrałem bitwę, ale zrozumiałem, że wojnę — czyli naszą relację — z każdym swoim zwycięstwem po trochu przegrywam. Jak Prometeusz: zdobyłem ogień, a wraz z nim, jako kara, przyleciał orzeł, który każdego ranka wyjada mi wątrobę.

Mądrość obu ogni

Być może ta różnica wypływa z dwóch odmiennych przekonań o tym, jak zaprojektowany jest wszechświat. Zoroastryzm widział kosmos jako wojnę światła z ciemnością; ogień był w tej wojnie ucieleśnieniem jasności — od samego początku stał po stronie dobra. W starożytnej Grecji natomiast między bogami a ludźmi istniała ostra hierarchia; wzięcie tego, co należy do bogów, to naruszenie porządku, który należy chronić. Jedna strona widzi kosmos jako z gruntu dobry i wypełniony światłem; druga opisuje go jako porządek hierarchiczny i pełen napięcia.

Jasną stroną zoroastryzmu jest to, że rodzi człowieka bez winy. Nie trzeba szukać ognia — światło, które nosisz w sobie, jest już podpisem boga. Ta postawa stoi dokładnie naprzeciw teologii grzechu pierworodnego i poczucia winy. Człowiek nie jest tu winowajcą czekającym na przebaczenie, lecz powiernikiem godnym od urodzenia. I nie jest to różnica błaha: człowiek, który uważa się za urodzonego brudnym i zadłużonym, oraz człowiek, który wierzy, że przyszedł na świat jako nosiciel światła, interpretują życie w zupełnie inny sposób.

Szczerą stroną starożytnej Grecji jest zaś to, że stworzyła być może najuczciwszy mit w historii. Kradzież ognia przez Prometeusza mówi nam: każdy wielki postęp wymaga ceny. Wiedza i cywilizacja nie zostały „dane“, lecz „zdobyte“ — a ta zdobycz nie jest bezbolesna. Ten mit przylega do nowoczesności z niepokojącą celnością. Rewolucja przemysłowa, energia jądrowa, sztuczna inteligencja — każda wielka „kradzież ognia“ przynosi potem własne prometejskie cierpienie. Ilekroć ludzkość sięga po nową moc, płaci rachunek za odpowiedzialność i niebezpieczeństwo, które przychodzą razem z nią. Grecy opowiadają nam o tym od tysięcy lat — z dzioba orła.

Być może zasadnicze pytanie cywilizacji nie brzmi „jak ukradliśmy ogień?“, lecz „jak uwierzyliśmy, że musimy go ukraść?”. Bo kultura, która uważa światło za dar, będzie je chronić; kultura, która uważa je za kradzież, będzie po wsze czasy spłacać jego cenę albo kurczowo trzymać się jego posiadania. Różnica między tymi dwiema postawami to nie tylko różnica mitów; to różnica w tym, jak cała cywilizacja patrzy sama na siebie.

Myślę, że najmądrzejsza droga to patrzeć na ogień jednocześnie z szacunkiem Zaratusztry i z odpowiedzialnością Greków — nieść go, nie kalając, ale i nigdy nie zapominać o jego cenie. Bo ogień wciąż jest w naszych rękach; i każda epoka musi na nowo zdecydować, co z nim zrobi.