Aynı Acı, İki Yön: Biri Ruhun Kaynağını, Diğeri Ithaka'nın Taşlarını Özler

1688 yılında, Basel’de tıp okuyan genç bir öğrenci tuhaf bir hastalığa isim arıyordu. Johannes Hofer, savaş meydanlarındaki İsviçreli paralı askerlerin garip bir dertten eridiğini fark etmişti. Ateşleri çıkıyordu, uykuları kaçıyordu, bazı askerler gerçekten ölüyordu. Sebep bir mikrop değildi. Sebep, uzaktaki dağlardı, onları öldüren veya bazen ölmekten beter eden kendi köylerinin inek çanları, kendi vadilerinin kokusuydu.

Hofer bu derde iki Yunanca kelimeyi birleştirerek isim verdi: nostos (νόστος, eve dönüş) ve algos (ἄλγος, acı). Böylece “nostalji” doğdu. İlk başta bu kelime bir duyguyu betimlemek için değil, bir teşhis olarak doğdu.

İşin tuhaf kısmı ise şuydu: Batı bu duyguyu bir hastalık gibi masaya yatırırken, Doğu aynı duyguyu bir ibadet gibi yüceltiyordu. Türkçe “hasret” kelimesi ile Yunanca kökenli “nostalji” aynı noktaya dokunur, ama bambaşka perspektiflere bakarlar.

Biri eve dönmek ister. Diğeri evin ne olduğunu bile sorgular.Anlatalım…

Kamıştan Koparılan Ses

Mevlana’nın Mesnevî’si tek bir emirle başlar: “Dinle.” Sonra ney konuşur. “Bu ney nasıl şikayet eder, ayrılıklardan hikayeler anlatır.”

Ney enstrümanı bir kamıştır. Kamışlıktan kesilmiştir, kopmuştur, artık o sulak topraklara dönemez. Ama bu kopuş onu susturmaz, tam tersine, şarkı söyler bir hale dönüştürür. Kamış içi boşaldığı için ses verebilir hale gelir. Eğer koparılmasaydı sadece bir sazlık otu olarak sessiz kalacaktı.

Türk-Sufi geleneğinde ney enstrümanı, hasreti ve özlemi betimler. Ruhun, ilahi kaynağından kopmuş olmanın yankısı tıpkı neyin feryadı gibi insanın içinde yankılanır. İnsan topraktan yoğrulmuş ama ilahi bir nefesle canlandırılmıştır; bu iki kökenin arasındaki gerilim, dinmeyen bir özlem üretir. Özleyen taraf siz değilsiniz aslında, içinizdeki nefes, geldiği ana kaynağını özler.

Burada küçük bir ayrıntı ile daha da netleştirebiliriz: Mevlana “ayrılık” kelimesini tekil değil çoğul kullanır. Ayrılıklar. Sanki kopuş bir kez olup bitmiş bir olay değil de, her an yeniden yaşanan bir haldir.

Ney her nefeste yeniden koptuğunu hatırlar ve her çalınışta yeniden özler.

Yunus Emre aynı ateşi daha sade bir dille söyler: “Ben yürürüm yane yane, aşk boyadı beni kane.” Yunus Emre’de özlem bir hastalık değil. Ruhun kendi hakikatini hatırladığı andır. Ney metaforunu kullanmadan da Yunus Emre aynı öze varmıştır.

İlginçtir, Yunus bunu Mevlana gibi saray Farsçasıyla değil, Anadolu köylüsünün Türkçesiyle söyler, hasret halka iner, herkesin diline yerleşir.Mevlana Celaleddin Rumi bugünkü Türkiye topraklarında Mevlana olmasına rağmen Farsça yazmıştır.

Şunu fark etmemiz gerekir: Sufi geleneği özlemi iyileştirmeye çalışmaz ama onu korur. Çünkü özlem geçerse, bağ da kopar. Kendi dağlarını özleyen İsviçreli asker iyileşmek isterdi; ney üfleyen sufinin derdi iyileşmek değildir, öze dönmenin peşindedir..

Ithaka’nın Taşları

Antik Yunan’ın özlemi ise bambaşka bir toprakta doğar. Gökte değil, yerde.

Odysseus Troya’yı yendi ve savaşı kazandı, ama zaferi ona bir şey kazandırmadı. Vatanına varmak için on yıl daha denizlerde sürüklendi. Tanrıların gazabı, canavarlar, büyücüler, fırtınalar… Odysseus için tek bir arzu vardı: memleketi Ithaka. Karısı, oğlu, kendi kayalık adası. Homeros’un Odysseia’sı özünde bir nostos hikayesi, bir dönüş destanıdır.

Buradaki özlem somuttur. Bir yüze, bir kapıya, bir zeytin ağacına duyulan özlemdir. Odysseus soyut bir kaynağı değil, elleyebileceği bir evi arar. Odysseus’un hayalinde Ithaka’nın taşları, suyu, kokusu vardır.

İşte tarihin küçük bir cilvesi: Odysseus’un özlem dolu ruhu Antik Yunan’dan gelir ama “nostalji” kelimesi oradan gelmez. O kelime, üç bin yıl sonra Basel’de bir hekimin kaleminden çıkar. Yunanlılar duyguyu yaşadı, adını Batı tıbbı koydu. Nostalji kelimesinin ruhu antik ama ismi modern diyebiliriz.

Bir de şu var: nostos Yunan kültüründe kutsal bir arzuydu. Eve dönemeyen kahraman, en trajik kahramandı. Odysseus’un yolculuğu bir ceza değil, bir sınavdı, ve ödülü, ayağının kendi toprağına değmesiydi.

Neden Biri İçe, Diğeri Dışa?

Peki, iki özlem neden bu kadar farklı yönlere bakıyor? Cevap dinde ve kozmolojide saklı.

Sufi düşüncede bu dünya geçici bir konaktır. Asıl ev burada değil, ruhun geldiği ve döneceği kaynaktadır. Bu yüzden özlem içe döner. Nereye gittiğinizi değil, nereden geldiğinizi işaret eder. Hasret bir pusula değil, bir hatırlayıştır.

Antik Yunan mitolojisinde ise tanrılar ve insanlar aynı dünyayı paylaşır. Olympos bir dağın tepesindedir, gökyüzünün ötesinde değil. Odysseus’un özlediği şey kutsal bir kaynak değil, taşı toprağı belli bir Ithaka’dır. Bu yüzden özlem dışa döner, bir haritayla, bir yönle, somut bir hedefle bağlıdır.

Doğu size “geldiğin yeri hatırla” der. Batı “gideceğin yeri bul” der. İki özlem, aynı boşluğu iki farklı yönden doldurmaya çalışır durur.

Bu arada ikisi de haklı olabilir. Bir insan bir yerden kopmuş veya bir yere gitmek istiyor olabilir. Belki hasret geçmişe, nostalji geleceğe bakan farklı gözlüklerdir.

Özlemin sona ermesi, ister Ithaka’ya varmak ister kamışlığa dönmek olsun, onu var eden şeyin de ölümüdür. Ve belki insanın en sessiz cesareti, bunu bile bile yola devam etmesidir.

Kendi özlemini bilen, nereye gideceğini de bilir…