Deliye İki Farklı Soru: Tanrı'yı mı Buldun, İlacını mı Aldın?

On sekizinci yüzyılda Londra’daki Bethlem Hastanesi’ni, halkın diline “Bedlam” olarak yerleşen o yeri, yılda yaklaşık 96 bin kişi ziyaret ediyordu. Ziyaret amacı tedavi değildi. İnsanlar bir peni verip içeri giriyor, zincirlenmiş akıl sağlığı yerinde olmayan hastaların arasında dolaşıyor, onların tepkilerini bir akşam eğlencesi gibi seyrediyorlardı.

Aynı yüzyılda, başka bir coğrafyada, bir Sufi tekkesinde dünyevi mantığını yitirmiş görünen bir adama saygıyla yaklaşılıyor, sözlerinde ilahi bir işaret aranıyordu. Aynı hal. İki taban tabana zıt karşılık.

Delilik her şeyi tek bir soruya sıkıştırır: aklın sınırı nerede biter, insan nerede başlar? Sufi/İslam geleneği ile Aydınlanma Avrupası tam da bu soruda karşı karşıya geliyor.

Çölde Şiir Söyleyen Adam

Arapçada “mecnun” kelimesinin kökeni ürkütücüdür: “cin çarpmış” demektir. Sufi geleneği bu kelimeyi elinde tutup bambaşka bir şeye çevirdi. Mecnun artık bir hastalığın değil, ilahi aşkın adı oldu.

En bilinen hikayesi Leyla ile Mecnun’dur. Mecnun çölde dolaşır, saçı başı dağınıktır, durmadan şiir söyler. Sufiler onu küçük bir aşkın kurbanı olarak görmez. Onlar için Mecnun, Tanrı’ya çıldırana kadar aşık olmuş bir ruhun simgesidir.

Hikayenin bir de şöyle okunuşu var: Mecnun aslında Kays adında bir gençtir. Leyla’ya duyduğu aşk onu toplumun gözünde “deli” yapar. Ama Sufi şairler, Nizami’den Fuzûlî’ye, bu hikayeyi bir aşk trajedisi olmaktan çıkarıp alegoriye dönüştürdü. Onların elinde Leyla artık bir kadın değil, ilahi güzelliğin bir suretidir. “Delilik” burada bir hastalık teşhisi değil, en yüksek aşkın bedelidir. Toplumun “aklını kaçırmış” dediği kişi, aslında herkesten daha derin bir şeyi görmüştür.

Bu bakış soyut bir edebiyat meselesi olarak kalmadı. Hallac-ı Mansur (858-922) bir gün “Ene’l Hak” dedi, yani “Ben Hakk’ım”. Devrin alimini ve yöneticisini şoke eden bu sözün bedeli idamdı. Ama Sufi gelenek onu ne deli ne de kafir saydı. Onlara göre Hallac, benliğin Tanrı’da eriyip yok olduğu “fanâ” haline ulaşmış bir arifti. Dışarıdan delilik gibi görünen şey, içeriden bakınca hakikatin ta kendisiydi.

Sufi geleneğin asıl cesareti tam burada: deliliği “anlaşılmayan” değil, “fazla anlamış” bir hal olarak okumak. Çoğu kültür anlamadığı şeyi tehlikeli ilan eder. Bu gelenek tam tersini yapıyor: anlaşılmazlık bir eksiklik değil, derinlik işareti sayılıyor. Ama bu sorumsuz bir yüceltme de değil. Sufi gelenek “meczup” ile gerçekten hasta olanı ayırt eden ince bir sezgiye sahipti. Mesele her çılgınlığı kutsamak değil, bazı hallerin akıl ölçütüyle tartılamayacağını kabul etmekti.

Aklın Zaferi ve Demir Kapılar

On yedinci yüzyıl Avrupa’sında bambaşka bir şey oldu: deliler kapatıldı. Fransız düşünür Michel Foucault buna “Büyük Kapatma” adını verir. Fransa’da Hôpital Général, İngiltere’de Bedlam açıldı. Ama bunlar yalnızca akıl hastanesi değildi. Dilenciler, fahişeler ve deliler aynı duvarların arkasına sıkıştırıldı.

Bedlam’ın hikayesi bu mantığı çıplak gösterir. Ziyaretçilere kapı 1610 gibi erken bir tarihte açılmıştı. Lord Percy o yıl hastaneyi gezip sakinleri seyretmek için on şilin ödemişti. Zamanla bu bir gelir kapısına dönüştü. Bir peni karşılığında herkes girebiliyordu. Bu uygulama ancak 1770’te sona erdi.

Asıl mesele zulüm değil, altındaki dünya görüşüydü. Aydınlanma çağı düzenin, sınıflandırmanın ve üretkenliğin çağıydı. Çalışamayan, akıl yürütemeyen, topluma katkı sunamayan insan bu tabloya sığmıyordu. “Akıldışı” olan görünmez kılınmalı, duvarların arkasına alınmalıydı. Foucault’nun vurgusu da buydu: Bedlam yalnızca hastaları değil, bir toplumun kendi karanlık yüzüyle yüzleşmekten kaçışını temsil ediyordu. Akla tapınan bir çağ, akılsızlığı suç gibi ele almıştı.

Farkın kökeni coğrafyada değil, “insan nedir?” sorusuna verilen yanıtta yatar. Sufi gelenekte bireysel akıl bir perde gibi görülür, Tanrı’ya ulaşmayı engelleyen, aşılması gereken bir katman. Aydınlanma geleneğinde ise akıl hem tanımdır hem erdem. Descartes’ın o meşhur cümlesini hatırlayın: “Düşünüyorum, öyleyse varım.” Bu cümle insanı tam olarak aklının üzerine kurar. Biri aklın ötesinde bir gerçeklik görüyor; diğeri aklı gerçekliğin ta zemini sayıyor.

İki perspektifi yan yana koyunca şu soru geliyor: ikisi de aynı insana bakıp bu kadar farklı şey görebiliyorsa, “normal” dediğimiz şey ne kadar bize ait, ne kadar içinde doğduğumuz haritanın çizdiği bir sınır? Aynı çölde yürüyen Mecnun, Londra’da doğsaydı belki bir hücrede, bir peni karşılığında seyredilirdi.

İki Bakışın da Haklı Çıktığı Yer

Sufi geleneğin parlak yanı dürüstlüğünde saklı. Bazı şeyler akılla kavranamaz; Sufi geleneği bunu inkar etmek yerine açıkça kabul ediyor. Kontrol ve mantık dünyanın tam resmini vermiyor. Modern psikiyatri bugün bazı mistik deneyimlerin patoloji değil, farklı bir bilinç hali olabileceğini tartışıyor. Sufi gelenek bunu asırlar önce sezmişti.

Aydınlanma geleneğinin parlak yanı ise sorumluluk duygusunda. Deliliği sistematik incelemek, ne olduğunu, neden ortaya çıktığını, nasıl geçtiğini sormak, modern nöroloji ve psikolojinin zeminini hazırladı. Foucault’nun eleştirisi bu sistemin karanlık yüzünü gösterir ve haklıdır. Ama aynı akılcı merak, zamanla gerçek tedaviyi de mümkün kıldı. Bedeli ağır oldu; yine de bilgiye sistematik yaklaşmanın kazanımı inkar edilemez. Bugün ağır bir bunalımın içindeki bir insanın elinden tutan ilaçlar, terapiler ve tanılar, o soğuk görünen merakın uzak çocuklarıdır.

İki gelenek de aslında aynı insanı korumaya çalışıyor, ama zıt yollardan. Biri onu “anlamının kutsallığı” içinde koruyor, diğeri “iyileşme ihtimali” içinde. Birinin şefkati saygıdan geçiyor, diğerininki müdahaleden. Belki de en olgun tavır bu ikisini birbirine düşman görmemek, birbirinin eksiğini tamamlayan iki el gibi düşünmek. Biri anlamı korurken, diğeri acıyı dindirir.

Bir süre önce eline geçirdiğim bir kitapta şu cümleyle karşılaştım: düşünceler kontrol edilemez; onları durdurmaya çalışmak anlamsızdır. Daha da önemlisi: düşünceler karakterimizle alakalı değildir. Karakterimiz, hayatta yaptığımız seçimlerle şekillenir; aklımıza bir anda üşüyen düşüncelerle değil. Bu cümleyi ilk okuduğumda hafif tuhaf geldi. Sonra anladım: bir kişinin zihninde ne döndüğüne bakıp onu tanımlamak, belki her zaman o kişiyi anlatmaz, tanımlayan kişiyi anlatır. Bir düşüncenin aklına gelmesi gibi: ne sen onu davet ettin, ne de o seni temsil eder.

Bir kültür deliye sorar: “Tanrı’nı mı buldun?” Diğeri sorar: “İlacını aldın mı?” İkisi de bir yanıyla haklı. Asıl mesele şu: hangi soruyu sorduğumuz, aslında ne olduğumuzu ele veriyor. Çünkü bir insana nasıl baktığımız, çoğu zaman onun kim olduğunu değil, bizim kim olduğumuzu anlatır.