Dwie twarze bohaterstwa: Achilles i wojownik Lakotów

Co by było, gdyby najodważniejszym czynem wojownika nie było zabicie wroga? Gdyby prawdziwe męstwo polegało na tym, by podejść do uzbrojonego przeciwnika, dotknąć go ręką i wrócić cało?

Właśnie tym było ono dla Lakotów, rdzennego ludu Wielkich Równin Ameryki Północnej. Ich najwyższy zaszczyt nie leżał w zabijaniu, lecz w dotknięciu i ocaleniu.

W tych samych wiekach, na drugim krańcu Morza Egejskiego, inny bohater wybierał dokładnie odwrotność: krótkie życie, śmierć jako cenę — a w zamian sławę bez końca.

Opowieść o bohaterze zdradza, gdzie dana cywilizacja umieszcza sens. Przyjrzyjmy się razem światu Homerowej Iliady i historii wojownika Lakotów.

Odwaga, która dotyka i wraca

W tradycji Lakotów największym znakiem odwagi nie było zabicie wroga. Wojownik podchodził do uzbrojonego przeciwnika, dotykał go i uciekał bez rany.

Ten system honoru miał własną, subtelną gradację. Kradzież konia wroga, odebranie mu broni, zakradnięcie się do obozu i powrót — każdy z tych czynów był osobnym odznaczeniem odwagi. Każde dotknięcie znaczono orlim piórem albo haftem na stroju; dawne dokonania człowieka dało się więc odczytać z odznak wszytych w jego ubranie.

Adrenalina bliskości i kontaktu z wrogiem przynosiła więcej czci niż jego zabicie czy śmierć w walce z nim. Cały system nagradzał nie śmierć, lecz odwagę. Chodziło nie o to, by zniszczyć wroga, lecz by przejść przez strach i wrócić żywym.

Odwaga jest tu nie „mocą niszczenia“, lecz „wolą wystawienia siebie na ryzyko“. Liczy się nie wynik, lecz kontakt. Dla umysłu przywykłego do nowoczesnej logiki „wygrywaj, niszcząc“ to równanie jest niemal odwrócone.

Szukanie nieśmiertelności w zapisanym słowie

W dziewiątej księdze Iliady Achilles staje przed dwiema drogami: życiem długim, lecz zwyczajnym, albo krótkim, lecz nieśmiertelnie sławnym.

Wybiera to drugie i dlatego ginie. Grecka nazwa wybranej przez niego sławy brzmi „kleos“ — echo ludzkiego głosu, które rozbrzmiewa, gdy jego samego już nie ma.

To właśnie czyni bohatera bohaterem w tradycji Homera: Achilles wybrał wydłużyć nie własne życie, lecz życie swojego imienia. W Iliadzie Homera dostąpił sławy bez końca.

Rzecz osobliwa: matka Achillesa, Tetyda, naprawdę próbowała uczynić go nieśmiertelnym — i jej się nie udało. Nieśmiertelnym uczyniły go więc nie bóstwa, lecz wersy poety Homera.

Tę samą intuicję — że to poeta, nie bóg, użycza trwania — Jan Kochanowski wyśpiewa wieki później, gdy za Horacym ogłosi, że nie wszystek umrze, bo poniesie go własna pieśń.

W Odysei, gdy Odyseusz schodzi do krainy zmarłych, spotyka duszę Achillesa. I tam ów wielki bohater mówi rzecz zdumiewającą: wolałby być na ziemi parobkiem u ubogiego chłopa niż królem wśród umarłych.

Człowiek, który wybrał śmierć dla sławy, po śmierci swojego wyboru żałuje. Homer rzuca w ten sposób subtelny cień na własny ideał bohaterstwa — czy kleos, sława, naprawdę warta jest wszystkiego?

To jest główne pytanie zachodniej opowieści o bohaterze. Czy warto umrzeć dla sukcesu?

Ta idea wniknęła w świat grecki tak głęboko, że nadała kształt wszystkiemu. Igrzyska olimpijskie, konkursy poetyckie, spory filozoficzne — wszystko czerpało z tego samego popędu: pokaż się, zwycięż, zostań zapamiętany. Rywalizujące miasto-państwo, polis, uczyniło z wybicia się jednostki społeczne oczekiwanie. Dla Greka największym nieszczęściem nie była śmierć, lecz zatarcie bez śladu; brak wzmianki o imieniu równał się temu, jakby się w ogóle nie żyło.

Warto jednak pamiętać, że to równanie wcale nie było powszechne. W tych samych stuleciach w Chinach Zhuangzi zalecał dokładnie odwrotność: „siedzieć i zapominać“ (zuowang) było cnotą, bo im bardziej człowiek zapominał swoje imię, tytuł, a nawet samego siebie, tym bliżej był własnej istoty i Tao. Gdy Grek oddawał życie, by zostać zapamiętanym, taoistyczny mędrzec przyjmował zapomnienie jako wyzwolenie.

Zestawienie obu tradycji budzi pytanie: czy człowiek gotów umrzeć, byle go pamiętano, jest naprawdę wolny? Achilles nie boi się śmierci — owszem, lecz drży przed zapomnieniem. Wojownik Lakotów odrzuca ten drugi lęk z góry, bo w jego światopoglądzie ziemia i tak cię pamięta. W mediach społecznościowych miliony ludzi ścigają się za pewną nowoczesną odmianą kleos — by być widzianym, lubianym, zapamiętanym. Pragnienie Achillesa, by jego imię trwało na wieki, pobrzmiewa dziś w liczbie obserwujących i w marzeniu o wiralowym rozgłosie.

Tu leży źródło różnicy. Grecki bohater próbuje zdobyć nieśmiertelność w pojedynkę; bohater Lakotów szuka przypływu adrenaliny, który daje doświadczenie i dumę.