İki Kahraman: Akhilleus'un Şanı, Lakota'nın Cesareti

Bir savaşçının en cesur işi, düşmanını öldürmek olmasaydı ne olurdu? Ya gerçek yiğitlik, silahlı düşmana yaklaşıp ona elinle dokunmak ve sağ salim geri dönmek olsaydı?

Kuzey Amerika Büyük Ovaları’nın yerlisi Lakota halkı için tam olarak buydu. Onların en yüksek onuru öldürmekte değil, dokunup yaşamaktaydı.

Aynı çağlarda, Ege’nin öbür ucunda, bir başka kahraman tam tersini seçiyordu: kısa bir ömür, ölmek pahasına ama sonsuz bir şan.

Bir uygarlığın kahraman hikayesi, aslında o uygarlığın, anlamı nereye koyduğunu ele verir. Bu yazıda Homeros’un İlyada dünyası ile Lakota savaşçısının hikayesine birlikte bakacağız

Dokunup Dönen Cesaret

Lakota geleneğinde en büyük cesaret işareti düşmanı öldürmek değildi. Savaşçı, silahlı düşmanına yaklaşır, ona dokunur ve yara almadan kaçardı.

Bu onur sisteminin kendi içinde ince bir derecelendirmesi vardı. Bir düşmanın atını çalmak, silahını almak, kampına sızıp geri dönmek — her biri ayrı bir cesaret nişanıydı. Her bir temas bir kartal tüyüyle veya giysiye işlenen işaretlerle gösterilirdi; yani bir insanın geçmiş başarıları, üzerindeki kıyafete işlenen nişanlardan okunurdu.

Düşmana yakın ve temasta olmanın sağladığı adrenalin, onu öldürmekten veya onunla savaşarak ölmekten daha onurluydu. Sistemin tamamı ölümü değil, cesareti ödüllendiriyordu. Amaç düşmanı yok etmek değil, korkunun içinden geçip sağ dönmekti.

Cesaret burada “yok etme gücü” değil, “kendini riske atma iradesi”dir. Sonuç değil, temas önemli. Modern dünyanın “yok ederek kazan” mantığına alışmış bir zihin için bu neredeyse ters bir denklem.

Ölümsüzlüğü Yazılı Metinde Aramak

İlyada’nın dokuzuncu kitabında Akhilleus’a iki yol sunulur: uzun ama sıradan bir hayat, ya da kısa ama ölümsüz bir şan.

O ikincisini seçer ve bu yüzden ölür. Seçtiği şanın Yunanca adı “kleos”tur; insanın, kendisi öldükten sonra da sesinin yankılanması.

Homeros geleneğinde kahramanı kahraman yapan da tam olarak budur: Akhilleus ömrünü değil, adının ömrünü uzatmayı seçmiştir. Akhilleus Homeros’un İlyada’sında sonsuz şana layık olmuştur.

İşin tuhaf yanı şu: Akhilleus’un annesi Thetis onu gerçekten ölümsüz yapmaya çalışmış ama başaramamıştı. Yani Akhilleus’u ölümsüz kılan tanrılar değil, şair Homeros’un dizeleridir.

Odysseia’da, Odysseus ölüler diyarına indiğinde Akhilleus’un ruhuyla karşılaşır. Ve orada, o büyük kahraman Akhilleus, şaşırtıcı bir şey söyler: “Ölüler arasında kral olmaktansa, yeryüzünde yoksul bir çiftçinin yanında ırgat olmayı yeğlerdim.”

Yani şanı için ölmeyi seçen adam, ölümün ardından o seçimden pişman olmuştur. Homeros böylece kendi kahramanlık idealine ince bir gölge düşürür — kleos/şan gerçekten her şeye değer mi?

Bu soru, Batı’nın kahraman hikayesinin ana sorusudur? Başarı uğrunda ölmeye değer mi?

Bu fikir Yunan dünyasına o kadar derin işlemişti ki her şeyi biçimlendirdi. Olimpiyat yarışları, şiir müsabakaları, felsefe tartışmaları — hepsi aynı dürtüden besleniyordu: görün, kazan, hatırlan. Rekabetçi şehir devleti (polis), bireyin öne çıkmasını bir toplumsal beklentiye çevirmişti. Bir Yunan için en büyük felaket ölüm değil, iz bırakmadan silinmekti; adının hiç anılmaması, sanki hiç yaşamamış olmakla eşdeğerdi.

Yine de bu denklemin hiç de evrensel olmadığını hatırlamakta yarar var. Aynı yüzyıllarda Çin’de Zhuangzi tam tersini öğütlüyordu: “oturarak unutmak” (zuowang) bir erdemdi, çünkü insan adını, unvanını, hatta kendini unuttukça asıl özüne ve Tao’ya yaklaşırdı. Yunan hatırlanmak uğruna can verirken, Taocu bilge unutulmayı bir özgürleşme olarak kucaklıyordu.

İki geleneği yan yana koyunca bende şu soru uyanıyor: hatırlanmak için ölmeye razı olan bir insan gerçekten özgür müdür? Akhilleus ölümden korkmaz, evet ama unutulmaktan ödü kopar. Lakota savaşçısı bu ikinci korkuyu baştan reddeder, çünkü onun dünya görüşünde toprak zaten seni hatırlar. Sosyal medyada milyonlarca insan bir tür modern kleos peşinde — görülmek, beğenilmek, hatırlanmak için yarışıyor. Akhilleus’un “adım sonsuza dek anılsın” arzusu, artık takipçi sayısında ve viral olma hayalinde yankılanıyor.

Farkın kökeni buradadır. Yunan kahramanı ölümsüzlüğü tek başına kazanmaya çalışır; Lakota kahramanı ise tecrübe ve gurur veren bir adrenalin patlamasını arar.