De held: Homerische roem tegenover de moed van de Lakota

Wat als de dapperste daad van een krijger niet het doden van zijn vijand was? Wat als echte moed erin bestond een gewapende vijand te naderen, hem met de hand aan te raken en ongedeerd terug te keren?

Voor de Lakota, een inheems volk van de Noord-Amerikaanse Great Plains, was dit precies wat telde. Hun hoogste eer lag niet in het doden, maar in het aanraken en blijven leven.

In diezelfde eeuwen koos aan de andere kant van de Egeïsche wereld een andere held juist het tegenovergestelde: een kort leven, de dood als prijs, maar een roem die eeuwig duurt.

Het heldenverhaal van een beschaving verraadt in feite waar die beschaving haar betekenis legt. In dit stuk kijken we samen naar de Ilias-wereld van Homerus en naar het verhaal van de Lakota-krijger.

Moed die aanraakt en terugkeert

In de Lakota-traditie was het grootste teken van moed niet het doden van de vijand. De krijger naderde zijn gewapende tegenstander, raakte hem aan en trok zich ongedeerd terug.

Dit eresysteem kende een verfijnde eigen rangorde. Het paard van een vijand stelen, zijn wapen afnemen, zijn kamp binnendringen en weer ontkomen — elk daarvan was een aparte onderscheiding van moed. Elke aanraking werd zichtbaar gemaakt met een adelaarsveer of met tekens die in de kleding waren geborduurd; de eerdere prestaties van een mens waren dus af te lezen aan de merktekens op wat hij droeg.

De adrenaline van het dichtbij en in contact zijn met de vijand woog zwaarder dan hem doden of vechtend sneuvelen. Het hele systeem beloonde niet de dood, maar de moed. Het doel was niet de vijand vernietigen, maar door de angst heen gaan en levend terugkeren.

Moed is hier geen “vermogen om te vernietigen”, maar “de wil om jezelf op het spel te zetten”. Niet de uitkomst telt, maar het contact. Voor een geest die gewend is geraakt aan de “win door te vernietigen”-logica van de moderne wereld is dit bijna een omgekeerde vergelijking.

Onsterfelijkheid zoeken in het geschreven woord

In het negende boek van de Ilias krijgt Achilles twee wegen voorgelegd: een lang maar gewoon leven, of een kort maar onsterfelijk aanzien.

Hij kiest het tweede en sterft daarom. De Griekse naam voor de roem die hij kiest is “kleos”: het weerklinken van iemands naam, ook nadat hij zelf gestorven is.

Precies dit maakt in de Homerische traditie de held tot held: Achilles kiest ervoor niet zijn leven te verlengen, maar de levensduur van zijn naam. In de Ilias van Homerus wordt Achilles de eeuwige roem waardig.

Het merkwaardige is dit: Achilles’ moeder Thetis had geprobeerd hem werkelijk onsterfelijk te maken, maar was daarin niet geslaagd. Wat Achilles onsterfelijk maakt zijn dus niet de goden, maar de verzen van de dichter Homerus.

In de Odyssee, wanneer Odysseus afdaalt naar het rijk der doden, ontmoet hij de schim van Achilles. En daar zegt die grote held iets verrassends: dat hij liever als dagloner op aarde bij een arme boer zou dienen dan koning te zijn over alle doden.

De man die ervoor koos te sterven voor zijn roem heeft dus na de dood spijt van die keuze. Zo werpt Homerus een fijne schaduw over zijn eigen heldenideaal — is kleos, is roem werkelijk alles waard?

Dat is de kernvraag van het westerse heldenverhaal. Is het de moeite waard om te sterven voor succes?

Dit idee had zich zo diep in de Griekse wereld genesteld dat het alles vormgaf. De Olympische wedstrijden, de dichtwedstrijden, de filosofische debatten — alles voedde zich uit dezelfde drift: gezien worden, winnen, herinnerd worden. De competitieve stadstaat, de polis, had het uitblinken van het individu tot een maatschappelijke verwachting gemaakt. Voor een Griek was de grootste ramp niet de dood, maar spoorloos uitgewist worden; dat je naam nooit meer werd genoemd, stond gelijk aan nooit geleefd hebben.

Toch is het goed te bedenken dat deze vergelijking allesbehalve universeel is. In dezelfde eeuwen predikte Zhuangzi in China juist het omgekeerde: “zittend vergeten” (zuowang) was een deugd, want naarmate de mens zijn naam, zijn titel, zelfs zichzelf vergat, kwam hij dichter bij zijn ware wezen en bij de Tao. Terwijl de Griek zijn leven gaf om herinnerd te worden, omarmde de taoïstische wijze het vergeten worden als een bevrijding.

Wanneer je de twee tradities naast elkaar legt, komt er een vraag naar boven: is een mens die bereid is te sterven om herinnerd te worden werkelijk vrij? Achilles vreest de dood niet, dat klopt, maar voor het vergeten worden is hij doodsbang. De Lakota-krijger verwerpt die tweede angst van meet af aan, want in zijn wereldbeeld herinnert de aarde jou toch al. Op sociale media jagen miljoenen mensen op een soort moderne kleos — ze wedijveren om gezien, geliefd en herinnerd te worden. Achilles’ verlangen dat zijn naam eeuwig genoemd wordt, weerklinkt nu in aantallen volgers en in de droom om viraal te gaan.

Hier ligt de oorsprong van het verschil. De Griekse held probeert de onsterfelijkheid in zijn eentje te verwerven; de Lakota-held daarentegen zoekt een adrenalinestoot die ervaring en trots schenkt.