Potlatch en de gave: waarom geven macht is

Wil je een samenleving begrijpen, kijk dan naar wat ze strafbaar stelt.

Canada verklaarde in 1885 een ceremonie tot iets illegaals. Geen moord, geen diefstal — het ging om vrijgevigheid.

Tijdens die ceremonie, potlatch genoemd, deelden de inheemse volken van Noord-Amerika hun bezit uit, en de staat vond dat gevaarlijk. Het verbod hield maar liefst 66 jaar stand, tot 1951. Terugkijkend dringt zich één vraag op: waarom is een regering bang als iemand een geschenk geeft?

Iedereen geeft geschenken. Maar het antwoord op de vraag “waarom geef je?” verraadt wat een samenleving stilzwijgend denkt over macht, rijkdom en menselijke banden.

Voor de een is geven een vertoning, voor de ander een schuld, voor weer een ander een pure daad van liefde. Onder hetzelfde gebaar kunnen heel verschillende betekenissen schuilen.

Vandaag zetten we de potlatch-traditie van de Pacifische kust van Noord-Amerika tegenover de geschenkopvatting die in het moderne Westen door de logica van de markt is gevormd.

De leider die groeit door te geven

Bij de potlatch staat een inheems stamhoofd op en deelt alles uit wat hij bezit: dekens, koperen platen, jachtgerei, soms zelfs kano’s. De regel is eenvoudig maar schokkend — hoe meer je geeft, hoe meer aanzien je wint.

Deze ceremonie leefde eeuwenlang voort onder de volken van de noordwestkust van Noord-Amerika, in het gebied dat zich uitstrekt van Haida Gwaii tot Vancouver Island.

In de wereld van deze volken bewaarde het geheugen van de gemeenschap de “gevers”, niet de “verzamelaars”.

Onder deze opvatting lag een intuïtie die werkte als een natuurwet: rijkdom bestaat om naar de gemeenschap te stromen, en stroomt ze niet, dan bederft ze. Denk aan water — stromend water is helder, stilstaand water gaat stinken. Zo ziet de potlatch-traditie rijkdom. De waarde van een mens wordt niet gemeten aan wat hij vasthoudt, maar aan wat er door zijn handen gaat.

Bij sommige potlatches werd deze logica tot het uiterste doorgetrokken. Stamhoofden gaven niet alleen, ze vernietigden hun rijkdom op spectaculaire wijze — ze braken kostbare koperen platen, wierpen dekens in het vuur, goten zelfs olie in zee.

Voor het moderne oog lijkt dat waanzin, maar in die cultuur droeg het een boodschap: “Ik heb deze dingen zo weinig nodig dat ik ze zelfs kan verbranden.” De hoogste vorm van heerschappij over rijkdom was er geen enkele behoefte aan hebben. Twee rivaliserende stamhoofden gingen soms een soort “duel van vrijgevigheid” aan, waarbij elk probeerde de ander te overtreffen door nog meer weg te geven. Macht werd hier niet afgemeten aan het vergaren, maar aan het vermogen om afstand te doen.

Toen ik hierover voor het eerst las, viel me iets op: deze ceremonie is eigenlijk een onzichtbare herverdelingsmachine. Het stamhoofd dat in een goed jaar veel verdiende, gaf zijn winst via de ceremonie terug aan de gemeenschap. Niemand bleef straatarm, niemand schatrijk. Wat moderne staten met belastingen en sociale bijstand proberen te doen, hadden deze volken omgevormd tot een ereceremonie. Bovendien was dit systeem geen kale economie; geboortes, huwelijken en sterfgevallen werden allemaal met een potlatch gemarkeerd. Geven was tegelijk een manier om het collectieve geheugen levend te houden.

Het geschenk dat schuld schept

In het moderne Westen spreekt het geschenk een heel andere taal. Verjaardagscadeaus, kerstpakketten, huwelijkslijsten — het zijn allemaal onderdelen van een subtiele sociale ruil. De Franse socioloog Marcel Mauss ontleedde dit in zijn boek “Essai sur le don” (Essay over de gave) uit 1925. Volgens hem zit in elk geschenk een deel van de gever — een soort ziel — en juist daarom voel je je verplicht iets terug te geven.

De geschenkeconomie van het Westen berust precies op deze schuld van wederkerigheid. Als iemand je iets geeft dat te duur is om te dragen, voel je je ongemakkelijk. De reden is geen beleefdheid maar schuld — je bent een verplichting aangegaan die je niet kunt vergelden. Het geschenk schept hier een band, maar tegelijk een stil machtsevenwicht. De gever staat een stap voor.

Deze schuldlogica zie je overal in het moderne leven. Als kerst nadert, raken miljoenen mensen in de ban van “wat zal ik voor hem kopen?” — vaak niet uit verlangen, maar uit de plicht om iets terug te geven. Zelfs als een cadeau ons niet bevalt, glimlachen we; een ongebruikt cadeau aan iemand anders “doorschenken” houden we geheim, als een kleine misdaad. We stemmen zelfs de prijs van een geschenk zorgvuldig af: niet zo duur dat het de ander met schuld belast, en niet zo goedkoop dat hij denkt dat we hem minachten.

Er is een moment waarop ik dit ongemak in zijn naaktste vorm bij mezelf betrapte. Ik had een klein gebaar van dank gemaakt naar iemand die iets voor me had gedaan; als tegenzet gaf hij mij iets kleins terug dat ik niet had verwacht. Logisch gezien had ik het gewoon kunnen aannemen en “dank je” kunnen zeggen. Maar ergens vanbinnen werd ik onrustig — ik kon het niet verdragen dat losse draadje te dragen zonder iets terug te geven, dus deed ik een extra betaling en zei “nu staan we quitte”. Achteraf moest ik om mezelf lachen: ik bekritiseer de logica van het geschenk die schuld schept, en toch leef ik er middenin. Net als geven vraagt ook het verteren van iets zonder tegenprestatie een eigen soort volwassenheid.

Bij de potlatch was het doel zoveel mogelijk geven; in het moderne Westen is het doel meestal “het evenwicht bewaren”.

Aan de wortel van dit verschil liggen twee verschillende opvattingen over eigendom. In het Westen behoort rijkdom aan het individu; die verwerven, laten groeien en beschermen is een legitieme macht. In de potlatch-traditie heeft rijkdom die niet naar de gemeenschap stroomt geen enkele betekenis. De protestantse arbeidsethiek heeft de spanning tussen “verdienen” en “oppotten” telkens opnieuw voortgebracht. Zelfs liefdadigheid heft die spanning niet op, maar lijst haar hooguit in als een beloonde uitzondering.

Modern geven maakt van het geschenk de drager van een persoonlijke betekenis. Een bloem, een handgeschreven brief, een zorgvuldig gekozen klein voorwerp — het geeft allemaal de boodschap “jij bent bijzonder”.

Bij de potlatch is geven voor de gemeenschap, maar in de vorm van een schenking; in de moderne wereld is geven bedoeld om een relatie te vestigen of voort te zetten. De een deelt rijkdom uit, de ander bindt harten.

Als een regering bang is voor vrijgevigheid, dan is waar ze bang voor is eigenlijk niet de vrijgevigheid zelf, maar een andere machtsopvatting die eronder ligt. Wie geeft, versterkt zijn macht of positie, materieel of geestelijk.

Het Westen is erin geslaagd het geschenk om te vormen tot een onzichtbaar draadje tussen twee mensen. Het eerste schoentje dat een moeder voor haar kind bewaart, het briefje in een boek dat een vriend jaren geleden gaf… Zulke door herinneringen verankerde geschenken hebben geen geldwaarde, maar zijn onbetaalbaar. Zelfs het kleinste voorwerp wordt, uit de juiste hand gegeven, het tastbare bewijs van een liefde.

Dus misschien is het juist dit wat een geschenk uniek maakt: kunnen geven met gulle hand, zonder te rekenen, én tegelijk aan wat we geven een betekenis kunnen hechten die alleen voor die persoon geldt. Vandaag zetten we, door de drukte van ons leven, vaak een prijs op een geschenk en hechten we er niet genoeg waarde aan. Soms wordt zelfs een cadeaubon een geschenk.

Wat ons vrijgevig maakt is niet wat we bezitten, maar of we in staat zijn een deel van onszelf — materieel of geestelijk — aan de ander te geven. Hoe dan ook, het idee dat een wereld gebouwd op delen mogelijk is, geeft mij hoop…