Melancholie en weemoed: het verdriet dat twee culturen anders bewaarden

Stel je een man voor die, om aan zijn eigen zwaarmoedigheid te ontsnappen, vijfhonderdduizend woorden over zwaarmoedigheid schrijft. In 1621 deed Robert Burton precies dat. Zijn kolossale werk ‘The Anatomy of Melancholy’ — De anatomie van de melancholie — schreef hij onder het pseudoniem ‘Democritus Junior’, en zijn bedoeling verzweeg hij allerminst: ‘Ik schrijf over melancholie door bezig te blijven, om aan de melancholie te ontkomen.’ Het boek zelf was dus een remedie. Schrijven was zijn manier om het verdriet te beheersen. In diezelfde eeuw deden de dichters in Istanbul, aan de andere kant van het continent, precies het tegenovergestelde — zij probeerden niet aan het verdriet te ontsnappen, maar nodigden het uit tot in het hart van hun poëzie.

Wie zich afvraagt hoe die behandeling afliep, krijgt het antwoord toegefluisterd door Burtons grafsteen in Oxford: ‘De melancholie schonk hem zowel zijn leven als zijn dood.’ Het boek deed niet onder voor zijn maker — Burton bleef eraan schaven tot hij stierf, en met elke nieuwe druk zwol de tekst verder aan, tot hij het half miljoen woorden overschreed. Want de behandeling eindigde nooit; zolang het schrijven hielp, zou ook het schrijven geen einde kennen.

Hoe kunnen de Ottomaans-Turkse traditie en de zeventiende-eeuwse protestants-Engelse traditie elkaar ontmoeten in twee zo verschillende lotsbestemmingen van hetzelfde gevoel?

Het verdriet dat de kleur van de stad werd

Het verdriet van de Ottomaanse dichter was geen zwakte die verborgen moest worden. In de divantraditie is de minnaar ‘perişan’ — en dat woord draagt tegelijk de betekenis van ‘verstrooid, in wanorde’ en van ‘geladen met diepte’.

In de gedichten van Fuzûlî wordt de pijn van de scheiding bijna gelijkgesteld aan een deugd; de lijdende ziel is de ziel die diep voelt. Een oppervlakkig mens kan niet zoveel pijn verdragen; de grootte van de pijn is het bewijs van de grootte van de ziel.

Maar verdriet is ook niet louter een individueel gevoel. Precies dat beschrijft Orhan Pamuk, de Turkse Nobelprijswinnaar van onze tijd, in zijn boek ‘Istanbul’. De mist boven de Bosporus, de vervallen houten waterpaleizen, de verlaten parken, de ingestorte landhuizen. Dit is niet het verdriet van één enkel mens, maar een gedeeld gevoel dat een hele stad draagt. In Pamuks woorden is de hüzün een collectieve manier van bestaan, doortrokken in de straten, de huizen en al die ruïnes van Istanbul. Het verdriet is hier atmosferisch, zelfs een esthetische categorie. De laat-Ottomaanse intellectueel bestrijdt dit gevoel niet; hij leeft het, giet het in poëzie, herkent de schoonheid erin.

Op dit punt moet ik iets toevoegen: een gevoel ‘mooi’ kunnen noemen betekent eigenlijk dat je er vrede mee hebt gesloten. Het Ottomaanse verdriet ziet de melancholie niet als een vijand, maar als een kleur in het weefsel van het leven. Zoals de donkere tonen op een schilderij — zonder hen bestaat er geen schilderij. Een donkere schaduw doet het licht des te feller stralen. Wie voor de doeken van Rembrandt heeft gestaan, weet dat niet het licht alleen ontroert, maar de omringende duisternis die het draagt. Zo is het ook met verdriet; het ontwaardt de vreugde van het leven niet, integendeel, het geeft haar diepte.

Dat dit gevoel collectief is, doet er evenzeer toe. De westerse melancholie is vaak het zich opsluiten van een eenzaam mens in zijn kamer; het Ottomaanse verdriet daarentegen is een gedeelde atmosfeer. Denk aan een namiddag in een theetuin, aan dat zoete verdriet dat iedereen samen voelt — een gevoel waarvoor het Nederlands een eigen woord kent: weemoed, een verdriet zonder scherpe rand. Niemand is ‘ziek’; allen kijken samen naar hetzelfde verleden, hetzelfde verlies, dezelfde vergankelijkheid. Gedeeld verdriet is veel lichter dan eenzaam verdriet. Misschien was dit wel de fijnzinnigste vondst van de Ottomaanse traditie: de pijn draaglijk maken door haar te verdelen. Dat was ook de functie van de muziek in een derwisjklooster, van een divangedicht, zelfs van een volkslied — het stille verdriet dat iedereen in zich draagt omvormen tot één gedeelde stem.

Nu ik toch de tekke, het derwisjklooster, noem: in de innerlijke kaart van het soefisme lag het adres van het verdriet al klaar. In het duizend jaar oude soefihandboek van Qushayrî is een heel hoofdstuk aan de hüzn gewijd; het verdriet is daar geen defect, maar een halteplaats die het hart wakker houdt. In die traditie wordt een hart zonder verdriet vergeleken met een vervallen huis waarin niemand woont. De cartografie van de innerlijke wereld die de psychoanalyse eeuwen later zou gaan verkennen, hadden de mystici allang tot hun ambacht gemaakt.

Een gevaar dat verdreven moet worden

Burtons Engeland ging een heel andere verhouding aan met datzelfde gevoel. Volgens de theorie van de ‘zwarte gal’, afkomstig uit de antieke humeurenleer, verduisterde een onevenwicht in het lichaam de geest; melancholie was een lichamelijke ziekte. Maar er was nog iets dat haar van een louter medische kwestie tot een morele zorg maakte: het protestantisme.

In puriteins Engeland was een geest die stilstond — een trage, in zichzelf gekeerde, bewegingloze geest — een echt gevaar. ‘Een ledige geest is de werkplaats van de duivel’ was niet zomaar een gezegde, maar een ernstige theologische zorg. In deze wereld werd waarde afgemeten aan werken, voortbrengen en God waardig zijn. De melancholische stilstand was daar juist het tegendeel van — een soort geestelijke luiheid, zelfs het gevaar van een zonde.

Hoe reëel die angst was, staat te lezen in de dagboeken van die tijd. Een puriteinse handwerksman uit Londen noteerde in zijn schrift zowel zijn zondeobsessie als minstens tien zelfmoordpogingen, één voor één; want in die theologie was wanhoop geen gewoon verdriet, maar het twijfelen aan het eigen zielenheil — de gevaarlijkste van alle zonden. Introspectie was verplicht, maar aan het einde ervan gaapte een afgrond: wie zichzelf te weinig onderzocht, kon God niet waardig zijn, en wie zichzelf te veel onderzocht, stortte in de duisternis.

Juist daarom schreef Burton meer dan duizend bladzijden om de melancholie te benoemen, te classificeren en te genezen. Hij zette de oorzaken, de soorten en de remedies stuk voor stuk uiteen. En de oplossing die hij voorstelde, paste volledig bij dit wereldbeeld: werken, bezig zijn, deelnemen aan het sociale leven. Het gevoel werd gezien als een obstakel dat onderdrukt, beheerst en overwonnen moest worden. Ook zijn eigen leven wijdde hij aan dit beginsel — door onophoudelijk te schrijven probeerde hij zijn verdriet op afstand te houden.

Hier zien we een kenmerkende beweging van de westerse geest: wat hij niet begrijpt of wat hem verontrust, ontleedt hij eerst, benoemt hij, brengt hij in kaart. Burton behandelde de melancholie als een natuuronderzoeker; alsof hij een insect op een naald prikte en onder de microscoop legde. Deze benadering heeft iets kils, dat is waar. Maar tegelijk heeft ze iets ongelooflijk krachtigs. Want zodra je iets een naam geeft, krijg je er een handvat op. Een naamloze angst overspoelt alles; een angst met een naam laat zich begrenzen. Het Westen schiep, door het verdriet te benoemen, een bodem waarop het de strijd ermee kon aangaan — en die bodem werd uiteindelijk de plek waar een hele wetenschap van de geestelijke gezondheid werd geboren.

Wanneer ik de twee tradities naast elkaar leg, ontwaakt in mij deze vraag: waarom nam de een het verdriet in huis, en bracht de ander het naar de spreekkamer? Het antwoord ligt verborgen in geschiedenis en geloof. De Ottomaanse beschaving beleefde over de eeuwen een trage neergang; dat historische verlies maakte het collectieve verdriet tot een deel van de identiteit. Het verliezen drong zo diep door in de Ottomaanse ziel dat het verdriet geen nederlaag werd, maar een bewijs van diepgang. Het protestantisme daarentegen was gebouwd op persoonlijke verantwoordelijkheid en productiviteit; een stilstaand gevoel was daar een morele zwakte. Zelfs de geografie versterkte dit: vanaf de hellingen van Istanbul waren de ruïnes van de geschiedenis zichtbaar; in Burtons Oxford was de horizon werken en God waardig zijn.

Het geheugen van de taal heeft, zelfs waar de wegen zich scheidden, het bewijs van de gemeenschappelijke wortel bewaard. Ons Turkse woord ‘sevda’ komt van het Arabische ‘sawdā’, dat ‘zwart’ betekent — precies die zwarte gal. Wanneer wij ‘kara sevda’, zwarte liefde, zeggen, spreken wij zonder het te beseffen over de lichaamssappen van Hippocrates; volgens etymologen is het woord zelfs niet verwant aan het werkwoord ‘houden van’. Uit dezelfde antieke geneeskunde maakten twee beschavingen twee verschillende verhalen: de een maakte er een ziekte van, de ander een liefde.

Wat deze twee culturen ons over verdriet hebben geleerd

Het merkwaardige aan het verdriet in de Ottomaanse dichttraditie is dat het betekenis weet te vinden binnen het verlies. Van de ondergang van een beschaving geen tragedie maar een gedicht maken, zeggen dat zelfs de zwaarste geschiedenis schoonheid kan herbergen — dit kan alleen voortkomen uit een cultuur die het verdriet niet als vijand maar als vriend beschouwt. Wanneer de Ottomaanse dichter zijn ‘perişan’ toestand verheerlijkt, zegt hij eigenlijk dit: deze leegte in mij is het bewijs dat mijn bestaan niet oppervlakkig is. Verdriet is hier geen overgave, maar een vreemdsoortige vrijheid.

Om eerlijk te zijn is het beeld nooit zo’n zuivere tegenstelling geweest. Ook de Ottomaanse geneeskunde kende de kara sevda en behandelde haar: de archieven vertellen dat men in het darüşşifa, het gasthuis van Edirne, melancholische patiënten genezing zocht met muzikale modi, met het geluid van water, met welriekende geuren. En nog subtieler: ook Burton rekent in zijn kolossale boek de muziek tot de machtigste geneesmiddelen tegen de wanhoop. Beide werelden probeerden aan de poort van het verdriet dezelfde sleutel; het verschil zat in wat er achter die poort voor het gevoel werd klaargemaakt — een huis of een ziekenzaal.

Wat Burtons catalogiseren van de melancholie kenmerkt, is dat het een ondervragen van de melancholie was. Een gevoel beschouwen als ‘iets wat gerepareerd moet worden’ kan op het eerste gezicht wreed lijken. Maar dezelfde drang tot nieuwsgierigheid en classificatie werd eeuwen later het beginpunt van het depressieonderzoek, de psychoanalyse en de cognitieve gedragstherapie.

Burtons boek mag door de ogen van vandaag vol vergissingen zitten. Maar wat telde, was dat hij tegenover het verdriet ging staan en vroeg: ‘Wat is dit, waar komt het vandaan, hoe gaat het over?’ En die vraag is de voorvader van de instrumenten die vandaag de pijn van miljoenen mensen verlichten. Bovendien is Burtons eigen oplossing — bezig blijven, je vasthouden aan een bezigheid — ook een raad die de moderne therapie vaak geeft.

Hoe waar die raad is, heb ik onlangs zelf ondervonden. Ik voelde dat ik het einde had bereikt van een bezigheid die ik lange tijd met hartstocht had beoefend; er was een leegte, een onbeschrijflijke stilstand. Mijn eerste reactie was die aan te zien voor een instorting. Toen besefte ik dat ook een braakliggende akker geen oogst geeft, maar daarom niet onvruchtbaar is — hij rust slechts, verzamelt zijn aarde. Die stille periode droeg ik door kleine dingen te maken, mij vast te houden aan een taak. Vierhonderd jaar geleden noemde Burton dat ‘bezig blijven’; ik heb vandaag hetzelfde beleefd, met andere woorden. Het tegengif voor verdriet blijkt niet het ontkennen ervan, maar het geven van een draaglijke vorm.

Het merkwaardige is dat de wind vierhonderd jaar later is gedraaid. Vandaag klinkt in het Westen een stem die zich verzet tegen de geluksindustrie: de Amerikaanse literatuurhoogleraar Eric G. Wilson bepleit in zijn boek ‘Against Happiness’ om de melancholie niet te verwarren met depressie, en om dat onrustige verdriet te zien als de bron van creativiteit en diepgang. De gast die Burton de deur probeerde te wijzen, wordt door zijn kleinkinderen weer binnengenood — en wel op de ereplaats die de Ottomaanse dichter hem eeuwen eerder al had toegewezen.

De cultuur die de melancholie een ‘ziekte’ noemde, genas haar; de cultuur die haar ‘hüzün’ noemde, veranderde haar in poëzie. Maar let op: beide deden eigenlijk hetzelfde — zij vormden een moeilijk te verdragen waarheid om tot een andere waarheid, waarin te leven viel. De een maakte het verdriet draaglijk met een geneesmiddel, de ander met een versregel. En misschien ligt juist hierin de kern van het mens-zijn.

Wanneer wij de pijn niet kunnen uitwissen, heeft het geven van een vorm waarin wij haar kunnen verdragen alles te maken met wat ons tot mens maakt…