Aynı Ejderha Neden Çin'de Taht, Avrupa'da Kılıçla Karşılandı?

“Kuşun uçtuğunu, balığın yüzdüğünü, hayvanın koştuğunu bilirim. Ama ejderhayı bilemem.” Bu sözler tarihçi Sima Qian’ın aktardığına göre Konfüçyüs’e ait.

Konfüçyüs bir gün Laozi ile görüşür ve ardından öğrencilerine döner: “Bugün Laozi’yi gördüm — o bir ejderhaya benziyordu.” Doğu’da bir bilgeye söylenebilecek en büyük övgü buydu: ejderha gibisin.

Aynı yüzyıllarda, kıtanın öbür ucunda, bir insana “ejderha gibisin” demek onu canavara benzeterek ona hakaret etmek olurdu. Ejderha, iki dünyada birbirine taban tabana zıt bir yük taşır ama aynı zamanda insanlığın belki de en şaşırtıcı ortak hayalinin sonucudur.

Birbirinden habersiz halklar, dünyanın dört bir yanında büyük, kanatlı, güçlü bir yaratık düşledi. Ama o yaratığa ne yaptırdıkları farklı perspektifleri doğurdu.

Doğu’da Ejderha: Göğün ve Suyun Efendisi

Çin’de ejderha (lóng — 龍) bir toprak yaratığı değildi. Göğün ve suyun sahibiydi. Yağmur bulutlarında dolaştığına, nehirlerin dibinde uyuduğuna inanılırdı. Ejderha ile kurulan bağ bir tarım toplumu için hiç de soyut değildi: yağmursuz kalan toprak, tohumsuz tarla demekti. Ejderhayı onurlandırmak, aslında hayatın devam etmesi için dua etmekti.

Çin imparatoru yüzyıllar boyunca “Ejderhanın Oğlu” unvanını taşıdı. İmparatorun tören kaftanında dokuz ejderha işlenirdi, çünkü dokuz sayısı Çin düşüncesinde tamlığın ve göksel iktidarın simgesiydi. Yuan hanedanında beş pençeli ejderha yalnızca imparatora aitti; soylular ancak dört pençeli olanı kullanabilirdi.

Moğol bozkır geleneği de benzer bir yerde durur: denetlenemeyen doğa kuvvetine duyulan saygı. Her iki gelenekte de ejderha varlığı kutlanan bir varlıktı..

Bu sevgi hiç sönmedi. Bugün bile Çinliler kendilerini gururla “ejderhanın torunları” diye tanımlar. Yeni yıl kutlamalarında sokaklarda kıvrılan uzun ejderha figürleri, korku değil bereket ve şans dileği taşır; onlarca kişi bir ejderhanın altına girip onu dans ettirir.

En ilginç bulduğum ise şu : Bir kültürün en yüksek makamını, evcilleştiremediği bir güçle özdeşleştirmesi çarpıcı bir tercih. İmparator kendini ejderha’nın oğlu ilan ettiğinde, aslında “ben de kontrol edilemez bir doğa gücüyüm” demiyor; “o gücün önünde eğilmeyi biliyorum” benim içimde de o güçten kaynaklanan şeyler var mesajını vermiş oluyor.. Güçle savaşmamak ve akraba olmak, yetkiyi de yanında getiriyor.

Batı’da Ejderha: Öldürülmesi Gereken Canavar

Hristiyan teolojisi ejderhayı Tevrat’taki Leviathan’dan devraldı: kötülüğün cisimleşmiş büyük deniz canavarı. Aziz George’un bir köyün yanında pusuya yatmış olan ejderhayı öldürmesi, Orta Çağ Avrupa’sının en çok tekrarlanan hikâyesiydi. Antik Yunan’da da manzara aynıydı. Apollo, kehanet merkezini ele geçirmek için Python adlı yılan-ejderhayı öldürdü; Perseus, Andromeda’yı deniz canavarından kurtardı. Doğu’da tahta işlenen yaratık, Batı’da tam olarak kılıcın karşısına dikildi.

Bu düşmanlık zamanla teolojik bir zirveye ulaştı. Yuhanna’nın Vahiy kitabında ejderha doğrudan Şeytan’la özdeşleştirilir — yedi başlı kızıl bir canavar, kötülüğün ta kendisi. Böylece ejderhayı öldüren kahraman, sadece bir köyü değil, iyilik adına kötülüğü yenen bir figüre dönüştü. Aziz George bu yüzden İngiltere’nin, Gürcistan’ın ve daha nice yerin koruyucu azizi oldu; onun ejderhayı mızrağıyla delen görüntüsü, Hristiyan sanatının en çok tekrarlanan sahnelerinden biri haline geldi. Ejderha artık çok güçlü bir yaratık değil, yenilmesi gereken kaosun simgesiydi.

Bu ayrılığın kökeni inançta yatar. Çin tarım medeniyetinde yağmur, yaşam ve ejderha aynı zincirin halkalarıydı. Ejderhayı düşman ilan etmek, yağmuru düşman ilan etmek gibiydi — kimsenin aklından geçmezdi. Hristiyan çerçevede ise insana “yeryüzüne hükmet” emri verilmişti. Bu bakış, doğadaki kontrolsüz güçleri ya evcilleştirilecek ya da yok edilecek varlıklar olarak kodladı. Ejderha bu çerçevenin en kusursuz kurbanı oldu: evcilleştirilemezdi, görmezden gelinemezdi; geriye tek yol kalıyordu — öldürmek.

Bir toplumun önde gelen kişisi kendini ejderha ile akrabalık ilişkisi kurarak, diğeri ise ona karşı koyarak kendi gücünü pekiştirdi.

Ejderha sadece bir aynadır; asıl gördüğümüz, o aynaya bakan kültürün doğada kontrol edilemez olanla o toplumun kurduğu ilişkidir. Ağzından ateşler fışkıran bir canavar durdurulmalı mıdır? kabullenilmeli ve benlik anlamında içselleştirilmeli midir? Bir toplum ejderhayı öteki, diğeri ise kendinden olarak tanımlamıştır.

Belki de ejderha’nın ortaya çıkışı doğu kökenliydi ve batının imparatorluklarıyla akraba olan bu elementi öldürerek kendi üstünlüğünü de deklare etmişti. Bu konu biraz açık çünkü hem doğu hem batı toplumlarında paralel olarak ejderha betimlemelerine rastlanıyor ve ejderhayı kültürler savaşının bir öğesi haline dönüştürmem yanlış olabilir.

İki Hikâyenin de İnsanlığa Kazandırdıkları Nelerdir?

Bir gücü kendinle özdeşleştirdiğinde,bağdaştırdığında ondan enerji alırsın, onunla savaşman gerekmez.

Çin geleneği ejderhayı kültürün kalbine yerleştirerek korku değil onur üretti. Ve doğayla bağını canlı tuttu. Moğol geleneğinin “sert doğaya saygı” tavrı da aynı sonuca varmamıza neden olur: yenilmez güç, bir düşman değil, ulu bir öğretmendir. Bu bakış, bugün iklim çağında yeniden değer kazanıyor; doğayı yenmeye değil onunla uyum içinde yaşamaya çağıran her düşünce, aslında o eski ejderha saygısının bir yankısı.

Batı’da ise ejderhayı öldüren kahraman anlatısı insanları imkânsız görünenin karşısında örgütledi. Ortaçağ köylüsünün salgına, kıtlığa, belirsizliğe karşı ihtiyaç duyduğu şey tam da buydu — anlatısal bir kol kuvveti.

“Canavarı öldüreceğiz” demek, korkudan donup kalmak yerine topluluk olarak harekete geçmenin zeminini kurdu. Batı’nın eyleme yatkınlığı bir yanıyla bu ejderhaları öldürme alışkanlığından beslenir diyebiliriz. Hastalığı, cehaleti, adaletsizliği birer “ejderha” gibi görüp üstüne yürüme cesareti bir kabullenişin tersine, bu mitolojik alışkanlığın modern kılığıdır.

Belki de gökyüzüne baktığımızda ağzından alevler fışkırtarak uçan tanımlanamayan varlık, bulutların ardındaki yaratık değil, kendi kalbimizin doğaya bakışıdır.

Doğu’nun bir güçten korkmak yerine onun kılığına girererek ve yeni yılı dans ettirerek karşılaması bence çok naif.